Chưa bao giờ việc tạo ra những hình ảnh gây kinh ngạc lại dễ như hiện nay. Một đoạn video với bối cảnh giả tưởng, nhân vật kỳ dị, những chuyển động phức tạp từng đòi hỏi cả đội ngũ kỹ xảo giờ có thể được thực hiện trong thời gian ngắn hơn rất nhiều nhờ AI. Trên mạng xã hội, những sản phẩm ấy thường thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem, kéo theo sự thích thú lẫn hoài nghi về khả năng máy móc thay thế con người trong sáng tạo nghệ thuật.
Phim "Ngưu Lai" hoàn toàn vắng bóng các kỹ xảo đồ họa hiện đại nhưng kéo được khán giả ra rạp nhờ tò mò sự mộc mạc và kỹ xảo vụng về. Ảnh: Sina
Nhưng màn hình điện thoại và rạp chiếu phim là hai cuộc chơi khác nhau. Người xem có thể dành vài chục giây cho một video AI vì tò mò, thả một biểu tượng cảm xúc rồi lướt tiếp, chẳng mất gì ngoài chút thời gian. Khi phải mua vé, sắp xếp lịch trình và ngồi trước màn ảnh rộng suốt hơn 90 phút, họ sẽ đòi hỏi nhiều hơn một màn trình diễn công nghệ. Câu chuyện phải đủ hấp dẫn, nhân vật phải đủ sức thuyết phục và những cảm xúc được tạo ra cần có lý do để tồn tại.
Thực tế phòng vé Trung Quốc những ngày cuối tháng 10 đang cho thấy khoảng cách ấy rõ hơn bất cứ cuộc tranh luận lý thuyết nào.
Ngày 23/10, hãng Bona Film Group đưa tin Tam Tinh Đôi: Vị lai vãng sự ra rạp Trung Quốc với tham vọng thử sức mô hình sản xuất phim điện ảnh dài hoàn toàn bằng AI. Lấy cảm hứng từ nền văn minh Thục cổ, tác phẩm khoa học viễn tưởng hình dung về một tương lai nhân loại đối diện cuộc khủng hoảng do trí tuệ nhân tạo gây ra. Theo hãng sản xuất, gần 100 người đã tham gia dự án trong hơn hai năm, kinh phí vượt 10 triệu nhân dân tệ, tương đương khoảng 38 tỷ đồng. Nhân vật, giọng nói và bối cảnh đều được tạo bằng công nghệ AI.
Chỉ riêng những con số ấy đã đủ để phá vỡ suy nghĩ rằng làm phim AI đồng nghĩa với chuyện ngồi trước máy tính, nhập vài dòng lệnh rồi chờ tác phẩm tự hoàn thành. Đằng sau một bộ phim vẫn là quy trình phức tạp, nhiều khâu phải thử nghiệm, sửa chữa, thậm chí làm lại từ đầu. Công nghệ có thể thay đổi phương pháp sản xuất nhưng chưa thể bảo đảm nhà đầu tư sẽ tiết kiệm được bao nhiêu tiền, nhất là khi họ đang thử một phương pháp chưa có nhiều tiền lệ.
Tham vọng ấy không nhận được sự hưởng ứng tương xứng từ khán giả. Theo chuyên trang Cartoon Brew, tính đến ngày 26/10, Tam Tinh Đôi: Vị lai vãng sự mới thu khoảng 1,21 triệu nhân dân tệ, tương đương 4,6 tỷ đồng, dù được bố trí hơn 10.000 suất chiếu trong ngày mở màn. Khoảng cách lớn giữa kinh phí và doanh thu ban đầu khiến bộ phim trở thành ví dụ điển hình cho rủi ro thương mại của điện ảnh AI, ít nhất ở thời điểm công nghệ này còn đang tìm cách chinh phục màn ảnh rộng.
Những ý kiến trên mạng xã hội Trung Quốc cũng cho thấy sự dè dặt của người xem. Có khán giả đánh giá ý tưởng câu chuyện tương đối hấp dẫn nhưng cách kết nối tình tiết còn gượng, lời thoại thiếu tự nhiên, biểu cảm nhân vật chưa mang lại cảm giác đang theo dõi những con người sống trong thế giới điện ảnh. Một số người nhận xét hình ảnh AI có thể trông ổn ở cảnh cận hoặc trên màn hình nhỏ, song khi phóng lớn, sự thiếu nhất quán trong ánh mắt, khuôn mặt và chuyển động trở nên khó bỏ qua.
Đáng chú ý, AFP ghi nhận một khán giả tham dự buổi chiếu thử cho biết cô chưa sẵn sàng bỏ tiền mua vé với chất lượng hiện tại. Người này lấy phim Avatar làm thước đo cho trải nghiệm hình ảnh mà mình có thể chấp nhận trả phí.
Cách so sánh có phần khắt khe, bởi đặt một cuộc thử nghiệm công nghệ bên cạnh thương hiệu bom tấn Hollywood đã phát triển qua nhiều năm là điều không công bằng. Nhưng tâm lý tiêu dùng thì rất thật: khán giả không có nghĩa vụ tài trợ cho một thử nghiệm chỉ vì nhà sản xuất tin rằng họ đang tạo ra bước ngoặt.
Trớ trêu thay, cũng tại Trung Quốc, một bộ phim hoạt hình có chất lượng hình ảnh gần như ở thái cực đối lập lại bất ngờ kiếm được hàng triệu USD.
Ngưu lai, ra mắt ngày 5/8, được thực hiện bởi một đạo diễn trẻ và mẹ anh, với lối hoạt hình thô sơ, chuyển động cứng, tạo hình đơn giản, có những đoạn vụng về đến mức trở thành đề tài chế giễu trên mạng. Mười ngày đầu, phim chỉ thu khoảng 7.700 nhân dân tệ. Nhưng những video trích từ tác phẩm được chia sẻ ngày càng nhiều, câu chuyện hai mẹ con cùng làm phim khơi dậy sự tò mò, khiến khán giả kéo nhau đến rạp xem một bộ phim mà nhiều người ban đầu chỉ biết qua lời chê.
Đến ngày 26/10, Cartoon Brew ghi nhận doanh thu Ngưu lai đạt khoảng 64,29 triệu nhân dân tệ, tương đương gần 244 tỷ đồng. Một kết quả khó tin với tác phẩm từng bị xem là quá vụng về để cạnh tranh tại rạp.
Tuy nhiên, cũng đừng vội lãng mạn hóa hiện tượng ấy. Ngưu lai thành công phần lớn nhờ sự khác thường, hiệu ứng truyền miệng và tâm lý muốn tận mắt chứng kiến một tác phẩm đang bị cộng đồng mạng bàn tán. Sự hiếu kỳ có thể biến một bộ phim thành sự kiện văn hóa, nhưng chưa chắc giúp mô hình sản xuất ấy tiếp tục thành công ở dự án thứ hai. Càng không thể lấy doanh thu của Ngưu lai để khẳng định khán giả thích phim xấu, hoặc phim do con người thực hiện luôn thắng sản phẩm AI.
Điểm thú vị hơn nằm ở phản ứng thị trường. Một phim được đầu tư lớn, quảng bá bằng thành tựu công nghệ chưa thuyết phục được người xem mua vé, trong khi tác phẩm bị chế giễu về hình thức lại tạo được một trải nghiệm tập thể đủ khác biệt để công chúng tò mò tìm đến. Phòng vé đôi khi vận hành rất "ngang ngược", chẳng quan tâm nhà sản xuất đã vất vả đến đâu hay công nghệ được giới thiệu tiên tiến cỡ nào.
Trở lại Việt Nam, đạo diễn Nguyễn Quang Dũng đang bước vào một cuộc thử nghiệm đáng chú ý với Thế giới trần trụi, tác phẩm hoạt hình 3D dự kiến phát hành trong năm 2027. Bộ phim kể về Koo, chú gà tre lạc vào một trang trại chăn nuôi công nghiệp, nơi đàn gà được chăm sóc theo quy trình khép kín và tin rằng chúng đang chuẩn bị được đưa đến một thế giới tốt đẹp mang tên Thiên Đường. Đằng sau lời hứa ấy là sự thật khiến Koo cùng những người bạn tìm cách thoát khỏi cuộc sống được sắp đặt.
Đạo diễn Nguyễn Quang Dũng
Theo chia sẻ của Nguyễn Quang Dũng, ý tưởng này đã được anh ấp ủ hơn 20 năm, từ thời còn là sinh viên trường điện ảnh. Khi ấy, chi phí và điều kiện sản xuất khiến câu chuyện khó có cơ hội thành hình. Sự phát triển của AI trong những năm gần đây giúp đạo diễn nhìn thấy phương án khả thi hơn. Anh ước tính công nghệ có thể tiết kiệm 60 đến 70% kinh phí so với cách làm hoạt hình truyền thống, trong khi mức độ ứng dụng AI vào dự án dự kiến khoảng 50%.
Đây là cơ hội đáng ghi nhận đối với một thị trường mà làm phim hoạt hình dài vẫn là lựa chọn đầy rủi ro. Một kịch bản nằm trong ngăn kéo suốt hai thập kỷ nay có khả năng bước ra màn ảnh rộng, trong khi nhà sản xuất có thể giảm đáng kể áp lực vốn đầu tư. Với những người làm phim độc lập, AI thậm chí còn mở ra con đường thực hiện các ý tưởng trước đây gần như không thể huy động đủ nhân lực và kinh phí.
Tuy nhiên, ngay khi những hình ảnh đầu tiên của Thế giới trần trụi xuất hiện, sự hào hứng đã đi kèm nhiều phản ứng trái chiều. Trên Threads và Facebook, một bộ phận khán giả chỉ ra chuyển động nhân vật còn cứng, biểu cảm gương mặt thiếu tự nhiên, tạo hình giữa các cảnh chưa thống nhất. Có người phát hiện chú gà Koo lúc xuất hiện răng, lúc lại không, một chi tiết nhỏ nhưng đủ khiến người xem đặt câu hỏi về mức độ kiểm soát hình ảnh của ê-kíp.
Chi tiết ấy dễ trở thành chuyện đùa trên mạng xã hội, nhưng với người làm hoạt hình, nó liên quan trực tiếp đến tính nhất quán của nhân vật. Khi một nhân vật được xây dựng để đồng hành khán giả xuyên suốt bộ phim, từ hình dáng, cách chuyển động đến biểu cảm đều cần có logic. Chỉ cần một vài thay đổi bất thường mà câu chuyện không lý giải được, người xem có thể bị kéo khỏi thế giới mà tác phẩm đang cố tạo dựng.
Ở chiều ngược lại, cũng có những khán giả cho rằng không nên dùng một đoạn giới thiệu để phán xét toàn bộ bộ phim chưa hoàn thành. Một số ý kiến được đem ra thảo luận và đồng tình khi nhìn nhận AI là công cụ, chất lượng cuối cùng phụ thuộc vào người điều khiển và quy trình kiểm soát. Đây là quan điểm đáng cân nhắc, bởi điện ảnh vốn không thiếu trường hợp trailer ban đầu chưa hoàn thiện nhưng bản phim chính thức có chất lượng khác biệt.
Phía Nguyễn Quang Dũng cho biết anh đã lường trước các tranh luận, đồng thời giải thích rằng AI được dùng để xử lý những dữ liệu do con người chuẩn bị, từ bản phác thảo, bảng phân cảnh đến diễn xuất thực tế. Ê-kíp vẫn phát triển kịch bản, thiết kế nhân vật, tuyển diễn viên ghi lại giọng nói và biểu cảm làm dữ liệu tham chiếu. Đạo diễn khẳng định anh không giao toàn bộ quá trình sáng tạo cho máy móc.
Cách tiếp cận ấy khác với mô hình mà Tam Tinh Đôi: Vị lai vãng sự quảng bá, và sự khác biệt cần được công nhận. Nhưng lời giải thích về phương pháp sản xuất cũng chỉ có ý nghĩa đến một mức nhất định, bởi khán giả mua vé để xem phim chứ không mua vé tham quan quy trình công nghệ. Đến năm 2027, nếu tác phẩm ra rạp đúng kế hoạch, điều họ quan tâm sẽ là câu chuyện về Koo có hấp dẫn không, những chú gà ấy có khiến người xem vui buồn cùng mình không và chất lượng hình ảnh có đủ để họ quên đi những tranh luận ban đầu hay không.
Nguyễn Quang Dũng đã có kinh nghiệm kể chuyện đại chúng qua nhiều phim người đóng, từ hài, tình cảm đến tâm lý và chuyển thể văn học. Nhưng hoạt hình là địa hạt khác, nơi diễn xuất phải được tạo dựng gần như từ đầu, từ chuyển động của đôi mắt, cái nghiêng đầu đến nhịp thở và sự ngập ngừng. Với người xem, một nhân vật hoạt hình thành công có thể là con chuột, con cá hay một món đồ chơi, miễn nhân vật ấy có tính cách và số phận khiến họ quan tâm.
Sự hỗ trợ của AI có thể giúp hình thành thế giới ấy nhanh hơn. Còn khiến khán giả thực sự tin vào thế giới đó là câu chuyện khó hơn nhiều.
Ảnh chụp màn hình video giới thiệu phim "Thế giới trần trụi"
Phải thừa nhận một lợi ích lớn của AI là khả năng giảm bớt những công đoạn tốn thời gian và nhân lực. Những đại cảnh đông người, môi trường giả tưởng, hiệu ứng ánh sáng, thử nghiệm tạo hình hay bảng phân cảnh giờ có thêm phương án thực hiện linh hoạt, nhất là với các ê-kíp nhỏ vốn không có tiềm lực tài chính.
Với hoạt hình Việt Nam, lợi ích này càng đáng quan tâm. Chúng ta chưa có nhiều hãng đủ sức duy trì đều đặn những dự án điện ảnh hoạt hình dài, trong khi sản xuất theo phương pháp truyền thống đòi hỏi đội ngũ họa sĩ, kỹ thuật viên, người làm chuyển động, thiết kế âm thanh và giám sát nghệ thuật làm việc qua nhiều năm. Một dự án tốn vài chục tỷ đồng đã là quyết định khó với nhà đầu tư, bởi thị trường chưa đủ lớn để bảo đảm khả năng thu hồi vốn.
Nhưng nhìn từ góc độ những người đang sống bằng nghề hoạt hình, sự xuất hiện của AI lại đặt ra nỗi lo không dễ gạt đi. Nếu nhà sản xuất có thể giảm mạnh nhân sự trong các công đoạn thiết kế, dựng hình, tạo chuyển động và hậu kỳ, những người trẻ vừa bước vào ngành sẽ tìm cơ hội học nghề ở đâu? Một nghệ sĩ hoạt hình giỏi không xuất hiện sau vài khóa học phần mềm, mà phải trải qua hàng nghìn giờ sửa nét vẽ, dựng nhân vật, xử lý chuyển động và học cách kể chuyện bằng hình ảnh.
Báo cáo của Hiệp hội Hoạt hình Mỹ năm 2024 cảnh báo các vị trí đầu vào có nguy cơ chịu tác động đặc biệt lớn khi AI được triển khai rộng rãi. Điều này khiến câu chuyện tiết kiệm chi phí cần được nhìn xa hơn bảng dự toán của một bộ phim. Doanh nghiệp có thể giảm tiền lương trong ngắn hạn, nhưng một ngành sản xuất sáng tạo sẽ rất khó phát triển bền vững nếu đội ngũ kế cận không còn đủ cơ hội tích lũy kinh nghiệm.
Công nghệ dĩ nhiên vẫn cần được đưa vào sản xuất. Không thể yêu cầu nhà làm phim từ chối một phương tiện giúp họ tiết kiệm hàng chục tỷ đồng chỉ để giữ nguyên phương pháp làm việc cũ. Nhưng sự đổi mới đáng giá phải giúp con người làm được nhiều việc hơn, có thêm điều kiện thử nghiệm và phát triển nghề nghiệp, thay vì xem số nhân sự cắt giảm là thành tựu lớn nhất.
Chưa kể những vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ cũng đang nằm ngay trong quá trình sản xuất. Dữ liệu để huấn luyện mô hình AI được lấy từ đâu, hình ảnh và giọng nói diễn viên có được sử dụng đúng phạm vi thỏa thuận, phong cách sáng tạo của họa sĩ có bị sao chép trái phép, và nếu phát sinh tranh chấp thì nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm thế nào? Khi một bộ phim ứng dụng AI được phát hành thương mại, đây là những câu hỏi cần có câu trả lời rõ ràng trong hợp đồng và quy trình sản xuất, thay vì đợi đến lúc tác phẩm bị khiếu nại mới tìm cách xử lý.
Với một thị trường điện ảnh còn đang hoàn thiện hệ thống quản lý quyền như Việt Nam, thách thức ấy càng thực tế. AI giúp những cá nhân hoặc ê-kíp nhỏ tiếp cận năng lực sản xuất lớn hơn trước đây, nhưng cũng đòi hỏi người đứng đầu dự án phải hiểu công nghệ mình đang sử dụng, các giới hạn pháp lý liên quan và quyền lợi của từng thành viên tham gia sáng tạo.
Năm 2025, Dế Mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm Lầy Lội của đạo diễn Mai Phương thu hơn 21 tỷ đồng, tạo ra một tín hiệu tích cực cho phim hoạt hình Việt. Nhưng hai dự án khác ra mắt cùng mùa hè là Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu và Wolfoo và cuộc đua tam giới lại có doanh thu chỉ vài tỷ đồng. Trong khi đó, những thương hiệu hoạt hình ngoại như Doraemon hay Thám tử lừng danh Conan tiếp tục chứng tỏ sức hút lớn với khán giả trong nước.
Khoảng cách ấy không đơn thuần nằm ở trình độ đồ họa. Nhật Bản có những nhân vật được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ, có truyện tranh, phim truyền hình, điện ảnh, trò chơi, đồ chơi, sản phẩm lưu niệm và cộng đồng người hâm mộ rộng lớn. Một bộ phim mới ra rạp đã có sẵn lượng khán giả gắn bó với nhân vật, trong khi nhiều dự án Việt vẫn phải bắt đầu gần như từ con số không mỗi lần phát hành.
Đó là lý do không thể kỳ vọng AI sẽ tự động mở ra thời kỳ hoàng kim cho hoạt hình Việt. Khi công nghệ giúp ai cũng có thể làm ra hình ảnh bắt mắt, khả năng cạnh tranh lại càng phụ thuộc vào những thứ khó sao chép hơn: kịch bản, nhân vật, gu thẩm mỹ, văn hóa bản địa và năng lực phát triển thương hiệu lâu dài. Một bộ phim có thể tiết kiệm đáng kể chi phí sản xuất, nhưng nếu không đủ sức khiến khán giả ghi nhớ nhân vật, nhà đầu tư vẫn sẽ phải bắt đầu lại từ đầu với dự án tiếp theo.
Việt Nam có kho chất liệu rất phong phú từ truyện dân gian, văn học, lịch sử đến đời sống đương đại. AI có thể hỗ trợ tái dựng một kinh thành cổ, mô phỏng những sinh vật trong truyền thuyết hay tạo nên bối cảnh mà trước đây một hãng phim nhỏ khó đủ khả năng thực hiện. Nhưng việc lựa chọn câu chuyện nào, kể cho lứa tuổi nào, giữ lại tinh thần văn hóa Việt ra sao và khiến nhân vật trở nên gần gũi với khán giả hiện đại vẫn cần những người làm nghề thực sự hiểu chất liệu ấy.
Ngay cả thành công bất ngờ của Ngưu lai cũng nhắc đến một khía cạnh khác của điện ảnh: tính độc đáo đôi khi đến từ những lựa chọn mà thuật toán khó dự đoán. Một nét vẽ vụng nhưng có cá tính, một câu chuyện kể bằng giọng điệu riêng, một nhân vật chẳng giống chuẩn mực thị trường vẫn có thể tìm thấy khán giả của mình. Dĩ nhiên không ai nên xem sự vụng về là phương pháp kinh doanh, nhưng cũng đừng vì công nghệ có thể tạo ra hình ảnh trau chuốt mà vội coi tất cả cách làm khác là lạc hậu.
Trong tương lai, điện ảnh có thể tồn tại nhiều phương thức sản xuất bên cạnh nhau. Có những bộ phim sử dụng AI ở phần lớn công đoạn, có phim kết hợp công nghệ với diễn xuất và đồ họa truyền thống, cũng sẽ có những nghệ sĩ tiếp tục lựa chọn vẽ tay hoặc hoạt hình tĩnh vật để gìn giữ một phong cách riêng. Sự đa dạng ấy vốn là điều đã làm điện ảnh phát triển qua hơn một thế kỷ, từ khi phim có tiếng, phim màu xuất hiện cho đến thời kỹ xảo máy tính thay đổi Hollywood.
Vì thế, thất bại ban đầu của Tam Tinh Đôi: Vị lai vãng sự nên được xem là một cảnh báo thương mại, thay vì bản án dành cho toàn bộ điện ảnh AI. Còn doanh thu bất ngờ của Ngưu lai cũng chưa đủ để chứng minh khán giả luôn ưu ái những sản phẩm mang dấu ấn thủ công. Cả hai trường hợp mới chỉ cho thấy thị trường đang phản ứng theo cách rất khó đoán trước một giai đoạn công nghệ chuyển động nhanh hơn thói quen thưởng thức.
Trở lại với Nguyễn Quang Dũng, việc một đạo diễn đã có tên tuổi chấp nhận mạo hiểm với phim hoạt hình ứng dụng AI là tín hiệu đáng quan sát. Thế giới trần trụi có lợi thế từ một ý tưởng được nuôi dưỡng lâu năm, có người cầm trịch từng trải qua nhiều thể loại điện ảnh và có cơ hội tiếp cận phương thức sản xuất mới. Những lợi thế ấy tạo cơ sở để chờ đợi một thử nghiệm nghiêm túc, dù chúng chưa bảo đảm bộ phim sẽ thành công.
Phần còn lại nằm ở chất lượng của tác phẩm khi hoàn thành. Nếu những hạn chế về chuyển động, biểu cảm và thiết kế nhân vật được xử lý tốt, khán giả hoàn toàn có thể thay đổi đánh giá. Còn nếu các lỗi từng bị chỉ ra trong trailer tiếp tục xuất hiện trên màn ảnh rộng, những lời giải thích về công nghệ mới hay kinh phí tiết kiệm được sẽ khó giúp bộ phim thuyết phục người mua vé.
Năm 2027, khán giả có thể đến rạp vì tò mò xem Nguyễn Quang Dũng đã làm gì với AI. Một số người muốn kiểm chứng những tranh luận trên mạng, một số khác có thể đến vì yêu thích phim hoạt hình hoặc tin tưởng tên tuổi đạo diễn. Nhưng khi đèn rạp tắt và câu chuyện về chú gà Koo bắt đầu, những điều ấy sẽ dần nhường chỗ cho trải nghiệm của người xem.
Đến lúc đó, chẳng ai còn bận tâm đạo diễn đã nhập bao nhiêu câu lệnh, dùng bao nhiêu phần trăm AI hay tiết kiệm được mấy chục tỷ đồng nếu câu chuyện đủ hay để họ quên mất thời gian. Và cũng sẽ chẳng có công nghệ nào đứng ra giải thích thay người làm phim khi khán giả không tìm thấy lý do để tiếp tục ngồi lại.
Suy cho cùng, điện ảnh vẫn là một cuộc giao tiếp giữa người kể chuyện và người xem. AI đang thay đổi rất nhanh những gì diễn ra trong phòng dựng, trên máy tính và cả cách nhà sản xuất tính toán kinh phí. Nhưng khi bước ra rạp, bộ phim phải tự chứng minh giá trị của mình bằng chính trải nghiệm mà nó mang lại.
Các nhân vật của phim Wolfoo.
Với hoạt hình Việt Nam, điều đáng mong đợi từ AI có lẽ không phải là ngày chúng ta làm được thật nhiều phim với thật ít người, mà là ngày những câu chuyện từng bị bỏ dở vì thiếu tiền có cơ hội được kể tử tế, đủ sức thu hút khán giả và tạo thêm việc làm có giá trị cho một ngành còn nhiều tiềm năng.
Công nghệ có thể giúp người làm phim đi nhanh hơn. Còn đi được bao xa, khán giả sẽ là người quyết định.
Bình luận bài viết