Kênh vốn đặc thù nhưng chưa được khai thác đúng mức

Trong bức tranh tổng thể của thị trường tài chính Việt Nam, cho thuê tài chính được xem là một kênh cung ứng vốn trung và dài hạn mang nhiều ưu điểm, đặc biệt phù hợp với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV). Tuy nhiên, sau gần ba thập kỷ hình thành, thị trường này vẫn phát triển chậm, quy mô nhỏ, chưa phát huy đúng vai trò trong cấu trúc tài trợ vốn cho nền kinh tế.

Bối cảnh chính sách mới, đặc biệt là định hướng mở rộng danh mục tài sản cho thuê, thừa nhận tài sản vô hình và điều chỉnh các ngưỡng giao dịch, đang mở ra một “cửa sổ cơ hội” để kênh cho thuê tài chính được tái định vị trong giai đoạn tới.

Về bản chất, cho thuê tài chính là một hình thức cấp tín dụng trung – dài hạn thông qua việc cho thuê tài sản, trong đó bên cho thuê giữ quyền sở hữu tài sản trong suốt thời gian thuê, còn bên thuê có quyền sử dụng và thanh toán định kỳ. Khi kết thúc hợp đồng, tài sản có thể được chuyển giao quyền sở hữu cho bên thuê.

So với tín dụng ngân hàng truyền thống, cho thuê tài chính có một số lợi thế nổi bật: không đòi hỏi tài sản bảo đảm bổ sung ngoài chính tài sản thuê; tỷ lệ tài trợ cao, nhiều trường hợp lên tới 100% giá trị tài sản; thời gian xử lý hồ sơ nhanh; dòng tiền trả nợ được thiết kế sát với chu kỳ kinh doanh. Đây là những đặc điểm đặc biệt phù hợp với DNNVV – nhóm doanh nghiệp chiếm khoảng 97% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam.

Thế nhưng, thực tế cho thấy, dư nợ cho thuê tài chính toàn thị trường hiện chỉ chiếm chưa tới 0,3% tổng dư nợ nền kinh tế. Số lượng doanh nghiệp sử dụng dịch vụ này còn rất khiêm tốn, phản ánh khoảng cách lớn giữa tiềm năng và thực tế phát triển.

Vấn đề đặt ra, vì sao cho thuê tài chính vẫn “lép vế”? Một trong những nguyên nhân căn bản là mức độ nhận biết của doanh nghiệp về cho thuê tài chính còn thấp. Trong nhiều năm, vốn vay ngân hàng vẫn là lựa chọn quen thuộc, đặc biệt với các doanh nghiệp có tài sản bảo đảm là bất động sản hoặc quan hệ tín dụng lâu năm với ngân hàng thương mại.

Trong khi đó, cho thuê tài chính thường bị hiểu nhầm như một sản phẩm “lãi suất cao”, hoặc chỉ phù hợp với những doanh nghiệp khó tiếp cận tín dụng ngân hàng. Trên thực tế, lãi suất cho thuê tài chính dao động phổ biến trong khoảng 8-12%/năm, phản ánh đúng đặc thù rủi ro và chi phí vốn của mô hình không nhận tiền gửi dân cư. Với những doanh nghiệp có thể vay ngân hàng ở mức 5-6%/năm, cho thuê tài chính đương nhiên không phải lựa chọn tối ưu về chi phí.

Tuy nhiên, cách so sánh thuần túy về lãi suất lại bỏ qua giá trị “cốt lõi” của cho thuê tài chính: khả năng tiếp cận vốn nhanh, không cần thế chấp bất động sản, tài trợ trực tiếp cho tài sản sản xuất – kinh doanh và hạn chế rủi ro sử dụng vốn sai mục đích.

  Ảnh minh họa. Nguồn Internet

Thị trường nhỏ, nhưng không đồng nghĩa với kém hiệu quả

Số liệu của ngành chức năng thống kê cho thấy, phần lớn khách hàng của các công ty cho thuê tài chính là doanh nghiệp tổ chức, chiếm trên 98% tổng dư nợ. Các khoản thuê tập trung chủ yếu vào máy móc, thiết bị, phương tiện vận tải phục vụ sản xuất, với giá trị hợp đồng tương đối lớn. Những khoản dưới 1 tỷ đồng chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng dư nợ.

Đáng chú ý, tỷ lệ nợ xấu của nhiều công ty cho thuê tài chính vẫn được kiểm soát ở mức 2-3%, thấp hơn nhiều so với lo ngại về rủi ro của mô hình này. Điều này cho thấy, dù quy mô nhỏ, cho thuê tài chính lại gắn chặt với hoạt động sản xuất thực, hạn chế tình trạng đầu cơ hay “vẽ dự án” – vấn đề từng gây nhiều hệ lụy trong tín dụng bất động sản và trái phiếu doanh nghiệp.

Rào cản pháp lý – “điểm nghẽn” lớn nhất

Yếu tố cản trở lớn nhất đối với sự phát triển của cho thuê tài chính tại Việt Nam đến từ khung pháp lý. Trong thời gian dài, phạm vi tài sản cho thuê bị giới hạn chủ yếu ở máy móc, thiết bị hữu hình; các tài sản có giá trị lớn, như: tàu bay, tàu biển hoặc tài sản phi truyền thống hầu như bị loại khỏi “sân chơi”.

Bên cạnh đó, quy định về thu hồi tài sản khi khách hàng vi phạm hợp đồng còn thiếu cơ chế thực thi hiệu quả. Việc phải khởi kiện ra tòa, kéo dài thời gian xử lý khiến giá trị tài sản suy giảm nhanh, làm gia tăng rủi ro cho bên cho thuê.

Một số quy định về thuế, phí, lệ phí trước bạ, cũng như tỷ lệ an toàn thanh khoản, được thiết kế tương tự ngân hàng thương mại, trong khi cho thuê tài chính không nhận tiền gửi dân cư. Điều này vô hình trung làm tăng chi phí và giảm hiệu quả hoạt động của các công ty cho thuê tài chính.

Tín hiệu mới từ chính sách: mở cửa cho tài sản vô hình

Bối cảnh đang thay đổi khi cơ quan quản lý tiền tệ xây dựng dự thảo quy định mới về hoạt động cho thuê tài chính, theo hướng mở rộng danh mục tài sản cho thuê, lần đầu tiên thừa nhận tài sản vô hình, như: phần mềm, quyền khai thác, tài sản trí tuệ, dữ liệu – bao gồm cả tài sản số.

Đây được xem là bước ngoặt quan trọng. Trong nền kinh tế số, giá trị của doanh nghiệp ngày càng nằm ở công nghệ, dữ liệu và tài sản trí tuệ. Nếu các tài sản này có thể được đưa vào giao dịch cho thuê tài chính, cho thuê tài chính sẽ không còn bó hẹp trong vai trò tài trợ máy móc truyền thống, mà trở thành kênh vốn chiến lược cho startup công nghệ, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng số.

Song song đó, việc nâng ngưỡng “khoản cho thuê tài chính giá trị nhỏ” từ 100 triệu đồng lên 400 triệu đồng giúp phản ánh sát hơn mặt bằng giá thiết bị hiện nay, đồng thời giảm bớt thủ tục thẩm định đối với các hợp đồng quy mô nhỏ, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ cho doanh nghiệp ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa.

Giải pháp chính sách cho giai đoạn mới

Để cho thuê tài chính thực sự trở thành một kênh đầu tư – tài trợ vốn hiệu quả trong giai đoạn tới, TS. Trần Thanh Long, Giám đốc Học viện Ngân hàng – Phân viện Phú Yên nêu quan điểm cần một gói giải pháp đồng bộ, sau:

Thứ nhất, ngân hàng tiếp tục là trụ cột trung tâm của hệ thống tài chính, đảm nhiệm cung ứng vốn ngắn hạn, vốn lưu động và điều tiết thanh khoản cho nền kinh tế. Tuy nhiên, trong bối cảnh “room tín dụng” được kiểm soát quanh 14-15%, ngân hàng khó có thể “gánh” toàn bộ nhu cầu vốn trung và dài hạn cho đầu tư máy móc, thiết bị, công nghệ và chuyển đổi xanh.

Thứ hai, thị trường vốn được kỳ vọng đảm nhận vai trò dẫn vốn dài hạn thông qua cổ phiếu, trái phiếu và các công cụ tài chính mới. Dù vậy, quá trình phục hồi niềm tin và chuẩn hóa thị trường vốn cần thời gian, đặc biệt với DNNVV – nhóm khó tiếp cận trực tiếp kênh này.

Trong cấu trúc đó, cho thuê tài chính nổi lên như cạnh thứ ba còn thiếu của tam giác dẫn vốn. Với đặc thù tài trợ trung – dài hạn gắn trực tiếp với tài sản hình thành trong tương lai, cho thuê tài chính giúp “lấp khoảng trống” giữa tín dụng ngân hàng và thị trường vốn, đồng thời giảm áp lực kỳ hạn cho hệ thống ngân hàng. Thúc đẩy truyền thông và nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về cho thuê tài chính, không chỉ như “giải pháp cuối cùng” khi không vay được ngân hàng, mà như một công cụ tài chính chiến lược cho đầu tư trung – dài hạn.

Thứ ba, việc mở rộng danh mục tài sản cho thuê, bao gồm cả tài sản vô hình như phần mềm, dữ liệu, tài sản trí tuệ, cho phép cho thuê tài chính không chỉ phục vụ doanh nghiệp sản xuất truyền thống mà còn trở thành kênh vốn cho doanh nghiệp công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số – đúng với định hướng tái cấu trúc tăng trưởng giai đoạn 2026-2030.

Thứ tư, ở góc độ điều hành vĩ mô, khi tam giác dẫn vốn được vận hành đồng bộ, chính sách tiền tệ sẽ có thêm dư địa linh hoạt: ngân hàng tập trung ổn định hệ thống và điều tiết chu kỳ; thị trường vốn dẫn vốn dài hạn quy mô lớn; còn cho thuê tài chính đóng vai trò “van giảm áp”, đưa vốn trực tiếp vào tài sản sản xuất – kinh doanh, hạn chế rủi ro đầu cơ và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực./.

Cho thuê tài chính tại Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Từ một kênh vốn bị “bỏ quên”, cho thuê tài chính có cơ hội trở thành “mảnh ghép” quan trọng trong hệ sinh thái tài chính, bổ trợ cho tín dụng ngân hàng và thị trường vốn.

Vấn đề không nằm ở chỗ thị trường này có tiềm năng hay không, mà là liệu chính sách và tư duy quản lý có đủ “cởi mở” để đánh thức tiềm năng đó. Nếu được đặt đúng vị trí, cho thuê tài chính không chỉ là câu chuyện của một ngành nhỏ, mà có thể trở thành “đòn bẩy vốn” mới cho tăng trưởng kinh tế tư nhân và chuyển đổi mô hình tăng trưởng trong giai đoạn tới.