Côn Sơn - Kiếp Bạc là vùng đất gắn liền với lịch sử hào hùng, oanh liệt của dân tộc Việt Nam. Từ thế kỷ 14, Côn Sơn đã trở thành một trong những trung tâm Phật giáo lớn của Thiền phái Trúc Lâm - một Thiền phái nhập thế của người Việt góp phần làm nên sức mạnh “Đông A” - điểm tựa tinh thần cho quân dân Đại Việt giữ vững nền độc lập chủ quyền trước âm mưu xâm lược của các thế lực ngoại xâm. Nơi đây, cứ mỗi độ xuân về, đồng bào cả nước và kiều bào ta ở nước ngoài lại nô nức trẩy hội, thắp nén tâm hương tưởng nhớ vị tổ Thiền phái Phật giáo Trúc Lâm - Huyền Quang Tôn giả.

Huyền Quang tên thật là Lý Đạo Tái, sinh tháng Giêng, năm Giáp Dần, niên hiệu Nguyên Phong thứ 4, tức năm 1254 đời vua Trần Thái Tông. Đương thời, Huyền Quang là một trong những trí thức tài năng, nổi tiếng thơ văn, đỗ Tiến sĩ từ năm 21 tuổi, từng làm quan tại Viện Hàn lâm. Song, cũng như vua Trần Nhân Tông, ông đã từ bỏ chốn quan trường, quyết chí tu hành, học đạo, được Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông giao chuyên tâm biên soạn kinh sách về Phật học.

Huyền Quang cùng với Phật Hoàng Trần Nhân Tông và Pháp Loa đi đến mọi miền đất nước để thuyết pháp, giảng kinh và trở thành vị tổ thứ ba của thiền phái Phật giáo Trúc Lâm. Những năm tháng cuối đời, ông về trụ trì tại chùa Côn Sơn, hoằng dương Phật pháp, dựng Cửu Phẩm Liên Hoa, biên soạn kinh sách để truyền lại cho đời sau, có công lớn trong việc phát triển thiền phái Trúc Lâm, tôn tạo Côn Sơn thành tăng viện Kỳ Lân - một chốn tổ của Phật giáo Trúc Lâm, đương thời sánh ngang với Vĩnh Nghiêm, Yên Tử, Quỳnh Lâm...

Ngày 23 tháng Giêng năm Khai Hựu thứ 6, tức năm1334, Tổ Huyền Quang viên tịch tại chùa Côn Sơn, được Thái Thượng Hoàng Trần Minh Tông ban Thụy hiệu Trúc Lâm thiền sư Đệ tam đại, đặc phong tự pháp Huyền Quang Tôn giả; từ đó, ngày giỗ Tổ Huyền Quang đã trở thành cội nguồn của lễ hội truyền thống mùa Xuân Côn Sơn - Kiếp Bạc.

Với giá trị đặc biệt, Khu di tích Côn Sơn, Kiếp Bạc đã được Nhà nước xếp hạng “Di tích quốc gia” năm 1962, lễ hội truyền thống Côn Sơn - Kiếp Bạc được công nhận là “Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia” năm 2012; các báu vật trong Khu Di tích, như: bia “Thanh Hư Động”, bia “Côn Sơn Tư Phúc tự bi”, Bộ tượng “Tam Thế Phật” chùa Côn Sơn đã được công nhận là “Bảo vật Quốc gia” vào các năm 2015, 2017, 2024. Đó là minh chứng cho các giá trị nổi bật toàn cầu của khu di sản trong Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là “Di sản Di sản thế giới” (7/2025); trong đó thể hiện một minh chứng có ý nghĩa toàn cầu về cách một tôn giáo được hình thành từ nhiều tín ngưỡng khác nhau, bắt nguồn và phát triển từ Yên Tử, có ảnh hưởng tới xã hội thế tục, góp phần củng cố quốc gia, đảm bảo cho hòa bình và hợp tác khu vực. Phật giáo Trúc Lâm đã trở thành nền tảng tư tưởng cơ bản của vương triều Trần, từ đó tác động sâu rộng và mạnh mẽ đến toàn bộ đời sống chính trị và văn hóa của đất nước. Vai trò của Phật giáo Trúc Lâm gắn liền với vai trò của Trúc Lâm Tam Tổ trong đó có Đệ Tam Tổ Huyền Quang tôn giả với Côn Sơn cổ tự.

Song song với phát triển kinh tế, TP.Hải Phòng xác định công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa là nhiệm vụ trọng tâm, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống, vừa tạo động lực phát triển ngành du lịch và kinh tế địa phương. Thực hiện nhiệm vụ và giải pháp phát triển văn hóa Việt Nam theo Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị: “Phát huy nhân tố tích cực của văn hoá tôn giáo, tín ngưỡng. Bảo tồn lễ hội truyền thống và định hướng phát triển các lễ hội mới nhằm phát huy bản sắc văn hoá, gắn với du lịch và phát triển kinh tế”. Thành phố đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn, tôn tạo các công trình văn hóa, hệ thống di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh có giá trị để gìn giữ cho muôn đời sau. Các di sản văn hóa thế giới, như: Côn Sơn - Kiếp Bạc, Thanh Mai, Kính Chủ, Nhẫm Dương, Quần đảo Cát Bà và các di tích tiêu biểu sẽ tiếp tục được đầu tư, tu bổ, tôn tạo, trở thành điểm nhấn quan trọng trong phát triển du lịch văn hóa của địa phương.