Trong khi ngân hàng sẵn sàng các gói ưu đãi lãi suất chỉ 4%/năm, thì phần lớn các Hợp tác xã (HTX) vẫn loay hoay ngoài cánh cửa tín dụng vì những “nút thắt” về năng lực quản trị và tính minh bạch. Đã đến lúc cần sự đổi mới về thể chế và tư duy để khơi thông dòng chảy tài chính này.

Khi vốn không thiếu, nhưng chưa thông

Trên thực tế nếu nhìn từ phía chính sách, có thể nói chưa bao giờ khu vực kinh tế hợp tác nhận được sự quan tâm lớn như hiện nay. Từ các nghị quyết của Trung ương, đến Luật Hợp tác xã 2023, rồi hàng loạt chính sách tín dụng ưu đãi trong lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn… tất cả đều đã mở ra một hành lang pháp lý tương đối thuận lợi.

Ngành ngân hàng cũng đã có những bứt phá đáng kể. Lãi suất cho vay ngắn hạn đối với lĩnh vực ưu tiên, trong đó có HTX, được duy trì ở mức thấp; hạn mức cho vay không có tài sản bảo đảm được nâng lên; quy trình cấp tín dụng từng bước được đơn giản hóa. Thậm chí, việc cho vay bằng phương tiện điện tử hay các khoản vay nhỏ không cần chứng minh phương án sử dụng vốn cũng đã được luật hóa. Nhưng thực tế vẫn cho thấy một khoảng cách khá xa giữa chính sách và khả năng hấp thụ vốn của HTX.

Số liệu từ Ngân hàng Nhà nước cho thấy, đến cuối năm 2025, dư nợ cho vay HTX đạt 7.000 tỷ đồng, nếu đặt cạnh hơn 36.000 HTX đang hoạt động trên cả nước, thì tính bình quân, mỗi HTX chỉ tiếp cận được một lượng vốn rất khiêm tốn – khó có thể tạo ra đột phá về quy mô hay công nghệ.

Ở chiều ngược lại, tín dụng dành cho cá nhân, hộ gia đình – trong đó có thành viên HTX – lại chiếm tới gần một nửa tổng dư nợ nền kinh tế. Điều này phản ánh một thực tế vốn vẫn đang “đi vòng”, thay vì “đi thẳng” vào tổ chức sản xuất là HTX.

Công đoạn tách vỏ lấy thịt cua sinh thái của HTX Tài Thịnh Phát Farm

Vì sao HTX vẫn khó tiếp cận tín dụng vấn đề cốt lõi nằm ở chính nội tại của khu vực HTX. 

Trước tiên là quy mô nhỏ và năng lực quản trị hạn chế. Nhiều HTX chưa xây dựng được phương án sản xuất kinh doanh rõ ràng, thiếu chiến lược thị trường, thậm chí hoạt động mang tính mùa vụ.

Hai là, minh bạch tài chính yếu, không ít HTX chưa tuân thủ đầy đủ chế độ kế toán, dòng tiền không được ghi nhận rõ ràng, báo cáo tài chính thiếu độ tin cậy. Với ngân hàng, đây là rủi ro lớn hơn cả việc thiếu tài sản bảo đảm.

Ba là, thiếu tài sản thế chấp – vấn đề thường được nhắc đến nhiều nhất – nhưng thực chất chỉ là “phần nổi của tảng băng”. Ngay cả khi cơ chế cho vay không tài sản bảo đảm đã được mở rộng, thì điều kiện tiên quyết vẫn là khả năng kiểm soát dòng tiền. Và đây lại chính là điểm yếu của nhiều HTX.

Bốn là, liên kết chuỗi còn lỏng lẻo, không ít mô hình hợp tác giữa HTX với doanh nghiệp chỉ dừng ở thỏa thuận miệng hoặc hợp đồng thiếu tính ràng buộc. Tình trạng  “bẻ kèo” trong nông nghiệp – khi giá thị trường biến động – không chỉ làm đứt gãy chuỗi giá trị, mà còn khiến ngân hàng mất niềm tin vào tính bền vững của phương án vay vốn.
Khi ngân hàng không chỉ cho vay mà còn kiến tạo: Điểm đáng ghi nhận là trong những năm gần đây, vai trò của ngân hàng đã có sự thay đổi đáng kể. Không còn đơn thuần là “người cho vay”, nhiều tổ chức tín dụng đã bắt đầu tham gia sâu hơn vào quá trình hình thành và vận hành chuỗi giá trị. Thay vì chỉ thẩm định hồ sơ, ngân hàng chủ động yêu cầu HTX xây dựng phương án kinh doanh gắn với đầu ra, thậm chí kết nối với doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm. Một số mô hình còn có sự tham gia của doanh nghiệp trong vai trò bảo lãnh tín dụng hoặc góp vốn.
Cách tiếp cận này mang lại lợi ích kép, với ngân hàng, rủi ro được kiểm soát tốt hơn nhờ dòng tiền minh bạch. Với HTX, áp lực về tài sản bảo đảm giảm đi, đồng thời năng lực quản trị cũng được nâng lên. Đây chính là hướng đi phù hợp với bản chất của kinh tế hợp tác: phát triển dựa trên liên kết, chứ không phải đơn lẻ.
Bên cạnh hệ thống ngân hàng thương mại, Quỹ hỗ trợ phát triển HTX đã và đang đóng vai trò như một “bà đỡ” tài chính cho khu vực này. Với hàng trăm dự án được giải ngân, nguồn vốn từ Quỹ đã góp phần giúp nhiều HTX đầu tư máy móc, mở rộng sản xuất và tiếp cận thị trường.

Tuy nhiên, nếu nhìn ở quy mô toàn nền kinh tế, nguồn lực từ Quỹ vẫn còn khá hạn chế. Điều quan trọng hơn, Quỹ chủ yếu mang tính hỗ trợ, chưa thể thay thế vai trò dẫn dắt của tín dụng ngân hàng. Nói cách khác, Quỹ có thể giúp HTX “đứng vững”, nhưng để “vươn cao”, vẫn cần một hệ sinh thái tài chính đầy đủ hơn.

Kỳ vọng một “cú hích” mới

Mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 50% HTX tham gia liên kết chuỗi giá trị không chỉ là một con số, mà là một thông điệp chính sách rõ ràng kinh tế hợp tác phải chuyển mình từ mô hình nhỏ lẻ sang sản xuất quy mô, từ tự phát sang chuyên nghiệp.

Để đạt được điều đó, việc tháo gỡ “nút thắt” tiếp cận vốn là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải tạo ra một môi trường mà trong đó, vốn có thể lưu thông một cách tự nhiên – dựa trên niềm tin, minh bạch và hiệu quả.

PGS,TS Nguyễn Anh Phong, Đại học Kinh tế - Luật TP. Hồ Chí Minh chia sẻ, nhằm giải bài toán vốn cho kinh tế hợp tác, cần một cách tiếp cận tổng thể, thay vì chỉ tập trung vào nới lỏng tín dụng.

Thứ nhất, minh bạch hóa dòng tiền – điều kiện tiên quyết. Không có dữ liệu, không có tín dụng. Việc xây dựng hệ thống kế toán chuẩn, ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý tài chính, và đặc biệt là hình thành cơ sở dữ liệu về hoạt động của HTX là yêu cầu cấp bách. Khi dòng tiền được “nhìn thấy”, ngân hàng sẽ sẵn sàng “mở van”.

Thứ hai, chuẩn hóa liên kết chuỗi giá trị. Cần sớm hoàn thiện các quy định pháp lý về hợp đồng liên kết trong nông nghiệp, đảm bảo tính ràng buộc và khả năng thực thi. Một chuỗi giá trị bền vững không chỉ giúp HTX nâng cao giá trị sản phẩm, mà còn là “tài sản vô hình” quan trọng trong mắt ngân hàng.

Thứ ba, thúc đẩy mô hình “doanh nghiệp trong HTX”. Đây được xem là hướng đi đột phá. Khi HTX có thể thành lập doanh nghiệp để tổ chức sản xuất – kinh doanh chuyên nghiệp hơn, bài toán quản trị và minh bạch tài chính sẽ được cải thiện đáng kể. Đồng thời, mô hình này cũng tạo điều kiện để HTX tiếp cận các kênh vốn đa dạng hơn, không chỉ từ ngân hàng.

Thứ tư, phát triển hệ sinh thái tài chính đa tầng. Ngoài tín dụng ngân hàng, cần mở rộng các kênh huy động vốn khác như quỹ đầu tư, bảo hiểm nông nghiệp, tài chính vi mô… Đặc biệt, cơ chế bảo lãnh tín dụng cần được thiết kế hiệu quả hơn để chia sẻ rủi ro với ngân hàng.

Thứ năm, nâng cao vai trò của tổ chức đại diện. Liên minh HTX và các hiệp hội ngành hàng cần đóng vai trò “cầu nối” thực chất hơn giữa HTX với doanh nghiệp và tổ chức tài chính. Không chỉ dừng ở hỗ trợ chính sách, mà phải tham gia trực tiếp vào việc xây dựng và nhân rộng các mô hình liên kết hiệu quả.

Một điều cần được nhìn nhận rõ bài toán của kinh tế hợp tác không chỉ là tiếp cận vốn, mà sâu xa hơn là khả năng hấp thụ vốn. Nếu năng lực nội tại không được cải thiện, thì dù chính sách có mở đến đâu, vốn cũng khó có thể đi vào một cách hiệu quả. Ngược lại, khi HTX đủ mạnh – về quản trị, thị trường và minh bạch tài chính – thì ngay cả trong điều kiện tín dụng thắt chặt, họ vẫn có thể tìm được nguồn vốn. Do đó, câu chuyện vốn cần được đặt trong một chiến lược phát triển tổng thể của khu vực kinh tế hợp tác.

Khi “dòng máu” tài chính được khơi thông đúng cách, khu vực kinh tế hợp tác hoàn toàn có thể trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế – không chỉ trong nông nghiệp, mà còn trong nhiều lĩnh vực khác. Và khi đó, câu chuyện về vốn sẽ không còn là “nút thắt”, mà sẽ trở thành “đòn bẩy” – đúng như kỳ vọng đã được đặt ra từ đầu./.