Thực trạng giáo dục hòa nhập

Việt Nam có khoảng hơn 7 triệu người khuyết tật, trong đó trẻ em khuyết tật chiếm tỷ lệ lớn, khoảng hơn 2,26 triệu em (tương ứng khoảng 28,3% tổng số người khuyết tật). Tỷ lệ trẻ em (2-17 tuổi) khuyết tật là 2,83%, cao hơn ở vùng nông thôn và khu vực Bắc Trung bộ - Duyên hải miền Trung. Trong đó, khoảng 60% trẻ khuyết tật đã được tiếp cận giáo dục hòa nhập. Nỗ lực từ chính sách, nhà trường và xã hội đang hướng tới việc xóa bỏ rào cản, tạo môi trường thân thiện và nâng cao chất lượng giáo dục đặc biệt. 

Bảo đảm người khuyết tật được phổ cập giáo dục và mở ra các cơ hội học tập suốt đời - Ảnh_ Internet

Giáo dục hòa nhập cho phép mọi trẻ em, khuyết tật cũng như bình thường, được học tập trong cùng một môi trường, nơi các điều kiện được điều chỉnh cho phù hợp với nhu cầu của trẻ em khuyết tật. Một hệ thống như vậy sẽ cho phép trẻ em khuyết tật được thể hiện tối đa khả năng của mình cũng như tạo điều kiện để các em chứng minh được rằng mình cũng có khả năng như mọi đứa trẻ khác. Giáo dục hòa nhập đã được khuyến khích áp dụng đối với trẻ khuyết tật trên toàn cầu, và tại Việt Nam hệ thống giáo dục này cũng đã nhận được sự ủng hộ về chính sách. Tiếc rằng quá trình triển khai hình thức giáo dục này ở Việt Nam còn chậm và chưa đồng bộ mặc dù chính sách hỗ trợ của Chính phủ, các tổ chức xã hội đang nỗ lực tăng cường cơ hội tiếp cận chính sách và nâng cao chất lượng giáo dục đặc biệt cho trẻ khuyết tật.

Hiện ở Việt Nam có ba loại giáo dục cho TKT: giáo dục chuyên biệt, giáo dục hội nhập, và giáo dục hòa nhập. Các trường chuyên biệt chủ yếu phục vụ các học sinh khiếm thính và khiếm thị, còn các em với khuyết tật vận động thường hoặc đi học ở trường binh thường nếu may mắn, hoặc được chăm sóc ở các trung tâm phục hồi chức năng, hoặc ở nhà. 

Giáo dục hòa nhập cho TKT cần sự đóng góp của rất nhiều bên liên quan. Đây không chỉ là trách nhiệm riêng của Bộ GDĐT hay LĐTBXH. Thay vào đó, sự phối hợp của nhiều bộ ngành khác như Bộ Giao thông Vận tải hay Bộ Xây dựng là thiết yếu cho sự thành công của giáo dục hòa nhập. Ngoài ra chúng ta cũng cần có sự phối hợp bền vững giữa các cấp, từ trung tâm đến địa phương, để đảm bảo sự thi hành có hiệu quả các chính sách và hướng dẫn và các chương trình thành công có thể được truyền bá khắp cả nước.

Thách thức trong quá trình giáo dục hòa nhập

Thách thức đầu tiên trong tiến trình thực hiện giáo dục hòa nhập tại Việt Nam là việc thiếu dữ liệu chính xác và cập nhật về tình hình khuyết tật, theo như các yêu cầu trong Luật về Người khuyết tật ban hành năm 2010. Khi thiếu số liệu thì nhiều vấn đề cấp bách liên quan đến không chỉ trẻ em mà người khuyết tật nói chung sẽ bị bỏ qua. Nhiều người tiếp tục đánh giá không hết nhu cầu được giáo dục của trẻ khuyết tật.

Giáo dục hòa nhập hướng tới bảo đảm quyền học tập và cơ hội phát triển cho mọi người học, tôn trọng sự đa dạng và khác biệt trong cộng đồng giáo dục. Ảnh: Internet

Việc đánh giá không đầy đủ này kéo theo sự quan tâm không thỏa đáng đến đào tạo đội ngũ giáo viên về giáo dục hòa nhập. Giáo dục hòa nhập hiếm khi được đưa vào các chương trình sư phạm, và hầu hết thông tin về giáo dục hòa nhập chỉ được truyền bá trong khuôn khổ các hội thảo nhỏ và các khóa tập huấn ngắn hạn. Thiếu kiến thức về giáo dục hòa nhập cũng có nghĩa rằng các trường học ngại ngần không muốn nhận trẻ em khuyết tật. Thực trạng trên đòi hỏi cấp thiết phải xây dựng năng lực nhằm thực hiện giáo dục hòa nhập ở mọi cấp, mọi địa phương.

Ngoài ra, các cán bộ chịu trách nhiệm về những chương trình dành cho trẻ khuyết tật còn bị lúng túng, khó chủ động quyết định công việc do cách tiếp cận của Bộ Giáo dục và Đào tạo không nhất quán hoàn toàn với cách tiếp cận của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội. Trong khi Bộ Giáo dục và Đào tạo đã cam kết thực hiện giáo dục hòa nhập từ năm 2005 thì Bộ Lao động Thương binh và Xã hội lại có chính sách riêng cho trẻ em khuyết tật và cung cấp cho các em hệ thống giáo dục riêng biệt. Để trẻ em khuyết tật có thể hòa nhập hoàn toàn vào cộng đồng, hai Bộ này cần phối hợp hiệu quả hơn không chỉ giữa hai Bộ với nhau mà còn với cả các ban ngành khác, kể cả với giáo viên và cha mẹ các em, để đáp ứng các nhu cầu của trẻ em khuyết tật.

Tóm lại, chỉ khi toàn xã hội thay đổi cách nhìn của mình đối với người khuyết tật thì việc xây dựng một xã hội không có rào cản cách biệt giữa mọi người mới có thể thành công. 

Thay đổi cách nhìn của cộng đồng

Những khó khăn của trẻ khuyết tật nói riêng và người khuyết tật nói chung phần nào là kết quả cũng những thành kiến lâu năm về bản chất của sự khuyết tật. Có rất nhiều phương pháp tiếp cận việc định nghĩa khuyết tật và các vấn đề liên quan, nhưng phần lớn những quan niệm của người Việt Nam vẫn thuộc về Mô hình Từ thiện và/hoặc Mô hình Y học của khuyết tật.

Mô hình Từ thiện coi những cá nhân bị khuyết tật là những người bất lực cần các dịch vụ trợ giúp đặc biệt để có thể hoạt động trong đời sống thường ngày. Người khuyết tật bị coi là đáng thương, và theo mô hình này, từ thiện là cách duy nhất để giúp đỡ những con người khốn khổ này. 

Mô hình Y học cũng coi khuyết tật là một vấn đề cá nhân cần được chữa trị. Ẩn ý trong cách nhìn này là người khuyết tật thật sự bất bình thường hay có khiếm khuyết. Cũng giống như Mô hình Từ thiện, Mô hình Y học tập trung vào các cơ sở chuyên biệt để cung cấp các phương pháp điều trị, giáo dục cũng như việc làm cho người khuyết tật.

Cả hai mô hình trên đều coi người khuyết tật như những vấn đề cần được giải quyết. Tuy nhiên, trên thực tế khuyết tật là một vấn đề có tính chất xã hội; chính xã hội đã tạo ra những rào cản làm cho những con người này không có khả năng hoạt động và tham gia đóng góp một cách bình đẳng cho cuộc sống. Chính vì vậy, cái cần được giải quyết không phải người khuyết tất mà là cách nhìn của xã hội hiện nay và những hàng rào vô tình ngăn cản không cho người khuyết tất tham gia vào đời sống xã hội. Cách tiếp cận này được gọi là Mô hình Xã hội.

Từ mục tiêu đặt ra trong chính sách đến thực tiễn triển khai trong nhà trường, giáo dục hòa nhập đòi hỏi sự cụ thể hóa đồng bộ về điều kiện, nguồn lực và cách thức thực hiện. Ảnh: Internet

Dựa trên Mô hình Xã hội, có thể thấy rõ rằng rất nhiều người khuyết tật có khả năng thành công không kém bất cứ ai nếu họ nhận được sự chăm sóc và những cơ hội đúng đắn. Trên thực tế, đây hoàn toàn là những quyền cơ bản của họ. Đây là Mô hình Nhân quyền của khuyết tật với trọng tâm là sự hòa nhập của người khuyết tật trong xã hội và sự đảm bảo là họ có quyền được hưởng những cơ hội bình đằng và tham gia vào đời sống xã hội. Mọi xã hội nên theo đuổi mô hình này nếu chúng ta muốn bảo đảm một cuộc sống tự lập và có tự trọng cho người khuyết tật.

Nhìn chung, xã hội Việt Nam vẫn nhìn nhận khuyết tật theo mô hình từ thiện và/hoặc y học, và chính vì vậy những định kiến và sự phân biết đối xử vẫn tiếp tục là mối đe dọa đối với người khuyết tật. Trên thực tế, người khuyết tật hoàn toàn có khả năng tận hưởng một cuộc sống tự lập và tự trọng dựa trên nhân quyền. Người khuyết tật có thể đi làm và cống hiến cho nền kinh tế không kém ai khác. Trẻ em khuyết tật có khả năng đi học và vui đùa với những đứa trẻ “bình thường”. Thực ra, những khiếm khuyết về thể chất chỉ càng làm các em quyết tâm thành đạt và chứng minh với người ta rằng trẻ em khuyết tật hoàn toàn có thể học giỏi bằng hoặc hơn các trẻ em khác. Các quyền lợi của trẻ em khuyết tật cần được bảo vệ bằng cách xây dựng một xã hội hòa nhập, không rào cản cho tất cả mọi người, dù có hay không có khuyết tât. Bởi lẽ tính hòa nhập hay loại trừ được xác định từ rất sớm, nền móng của một xã hội như vậy cần phải là một nền giáo dục chất lượng và phù hợp để cho tất cả trẻ em có cơ hội tham gia mà không phụ thuộc vào các đặc điểm thân thể của các em.

Giáo dục hòa nhập chính là câu trả lời cho vấn đề của giáo dục chuyên biệt, bởi vì nó: Mang lại cho TKT cơ hội tiếp xúc bình đẳng với nền giáo dục mà các trẻ em bình thường nhận được, dạy cho các em các kỹ năng và sự hiểu biết để thành công trong xã hội; Mang đến nhiều cơ hội việc làm, làm yếu đi mối liên kết giữa khuyết tật và sự nghèo đói; Giúp người khuyết tật không chỉ sống độc lập mà còn trở thành những người có đóng góp tích cực cho xã hội; Khiến cho các trẻ em (có và không có khuyết tật) được tiếp xúc với những người có hoàn cảnh khác nhau, giúp xây dựng một thái độ tích cực với sự đa dạng, nền móng vững chắc cho một xã hội hòa nhập.

Cần phải nhận thấy rằng nhiều khi, cái được gọi là “giáo dục hòa nhập” thực chất chỉ là “hội nhập”. “Hội nhập” là đặt các trẻ khuyết tật vào một lớp học bình thường và cho là các em sẽ tự thích nghi với môi trường mới này. Thay vào đó, hòa nhập theo đúng nghĩa của nó thực chất bao gồm sự thích nghi của giáo viên và lớp học với trẻ em khuyết tật, có thể bằng thay đổi giáo trình, sắp xếp bàn ghế, hoặc chỉnh sửa các hoạt động sao cho phù hợp với khuyết tật của trẻ. Ở Việt Nam, sự lẫn lộn giữa “hội nhập” và “hòa nhập” cũng là một rào cản trong quá trình triển khai một hệ thống giáo dục có thể bao gồm và hỗ trợ trẻ em khuyết tật đạt được tiềm năng của các em.

Nhiệm vụ của giáo dục hòa nhập là phục vụ nhu cầu của các em có hoàn cảnh khó khăn và làm tất cả mọi thứ có thể để đảm bạo sự hòa nhập hoàn toàn với xã hội và sự phát triển toàn bộ khả năng của các em. Sự đầu tư vào giáo dục hòa nhập sẽ không chỉ đem lại kết quả về mặt phát triển vốn con người hay xây dựng một xã hội mở, nó cũng sẽ thể hiện sự cam kết với việc bảo vệ nhân quyền mà trrong trường hợp này, đó là quyền được đến trường, một thứ mà hiện nay đã thành quyền cơ bản ai cũng công nhận. 

Giáo dục hòa nhập sẽ đem lại lợi ích cho cả TKT và trẻ bình thường bằng cách chuẩn bị các em cho một xã hội tích hợp phù hợp với quyền bình đẳng không thể chối bỏ của con người. Hơn nữa, xây dựng một hệ thống giáo dục có khả năng phục vụ toàn bộ TKT sẽ càng thúc đẩy sự hòa nhập với xã hội của toàn bộ trẻ em, không phân biệt giới tính, dân tộc, vai vế kinh tế ã hội hay khuyết tật. Việt Nam là một đất nước đã cam kết bảo vệ toàn bộ trẻ em, là tương lai của đất nước, và chính vì vậy Việt Nam nên đặt giáo dục hòa nhập làm trọng tâm hàng đâu trong các nỗ lực cải cách hệ thống giáo dục hiện nay.

Giáo dục hòa nhập đối với người khuyết tật ở Việt Nam đã đạt được những chuyển biến quan trọng trong việc mở rộng cơ hội đến trường và hình thành hệ thống hỗ trợ. Tuy nhiên, để quyền học tập thực sự đi vào đời sống nhà trường với chất lượng và ý nghĩa, chính sách cần tiếp tục được điều chỉnh và hoàn thiện trên cơ sở thực tiễn triển khai. Chính từ mối quan hệ hai chiều giữa chính sách và thực tiễn, giáo dục hòa nhập mới có thể góp phần hiện thực hóa mục tiêu công bằng giáo dục trong giai đoạn hiện nay.