Trong bối cảnh biến đổi khí hậu (BĐKH) toàn cầu đang diễn ra với tốc độ nhanh chóng và mức độ khốc liệt chưa từng có, đòi hỏi chúng ta phải có một chiến lược ứng phó bền vững. Phương châm “Bốn Tại chỗ” được đúc kết từ thực tiễn sinh động của Việt Nam chính là chiếc neo giữ vững sự ổn định, là nguyên lý sống còn giúp chúng ta chủ động đối phó với mọi tình huống.

Chương sách này sẽ đi sâu phân tích cốt yếu của Phương châm “Bốn Tại Chỗ”, khẳng định giá trị bất biến của nó trước những kịch bản thiên tai mới, và làm rõ yêu cầu về sự linh hoạt, sáng tạo trong quá trình áp dụng.

1. CỐT YẾU CỦA PHƯƠNG CHÂM “BỐN TẠI CHỖ”: TỪ THỰC TIỄN ĐẾN CHÍNH SÁCH

Phương châm “Chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, vật tư và phương tiện tại chỗ, hậu cần tại chỗ” không phải là một học thuyết xa lạ, mà là một nguyên tắc hành động được kết tinh từ máu và nước mắt, từ những kinh nghiệm quý báu của người dân và quân đội ta trong cuộc chiến đấu chống giặc ngoại xâm, cứu hộ, cứu nạn trong chiến tranh, và đặc biệt là trong công tác phòng chống lụt bão, giảm nhẹ thiên tai.

1.1. Quá trình hình thành và ý nghĩa lịch sử

Nguồn gốc tinh thần tự lực, tự cường:

Ngay từ thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, tinh thần "toàn dân đánh giặc", "tự cấp tự túc" đã là kim chỉ nam. Trong phòng chống thiên tai cũng vậy, khi các đơn vị, địa phương bị chia cắt, tắc nghẽn giao thông, sự cứu viện từ trung ương là không thể kịp thời. Chính điều kiện khắc nghiệt đó đặt ra yêu cầu tất yếu phải đảm bảo khả năng tự chủ, chủ động của mỗi cấp, mỗi ngành, mỗi người dân.

Phương châm này đã được hình thành một cách tự nhiên từ yêu cầu: phải tự lo liệu được công việc của mình ngay từ đầu, từ khâu chuẩn bị đến khi sự cố xảy ra. Đến những năm 1990, khi Đảng và Nhà nước bắt đầu chú trọng hơn đến công tác phòng chống và giảm nhẹ thiên tai trong thời bình, Phương châm “Bốn Tại Chỗ” được chính thức hóa và phát triển mạnh mẽ.

Ý nghĩa then chốt:

Phương châm “Bốn Tại Chỗ” thể hiện một triết lý căn bản: phòng ngừa là cơ bản, tại chỗ là quyết định. Nó giải quyết vấn đề mấu chốt là thời gian và không gian trong ứng phó thiên tai:

Thời gian: Thiên tai thường xảy ra bất ngờ và diễn biến nhanh. 95% các hoạt động cứu hộ, cứu nạn, giảm thiểu thiệt hại được thực hiện bởi người dân và lực lượng tại chỗ trong 2 giờ đầu tiên, trước khi lực lượng chuyên nghiệp đến được.

Không gian: Lực lượng tại chỗ là những người hiểu rõ nhất về địa hình, đặc điểm kinh tế - xã hội, và văn hóa ứng phó của cộng đồng mình.

1.2. Từ văn bản chỉ đạo đến quy định Pháp luật

Sự phát triển của Phương châm “Bốn Tại Chỗ” là một minh chứng rõ ràng cho việc Đảng và Nhà nước ta đã nâng tầm kinh nghiệm thực tiễn lên thành nguyên tắc chỉ đạo. Nó đã được đưa vào các văn bản quy phạm pháp luật, chỉ thị, nghị quyết quan trọng:

- Luật Phòng, chống thiên tai (năm 2013, sửa đổi, bổ sung năm 2020) và các văn bản dưới luật đã xác định rõ “Bốn Tại Chỗ” là nguyên tắc cơ bản trong phòng, chống thiên tai.

- Các Nghị quyết, Chỉ thị của Đảng, Chính phủ và Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia luôn nhấn mạnh việc củng cố năng lực thực hiện Phương châm này ở mọi cấp, đặc biệt là cấp xã, phường – đơn vị cơ sở trực tiếp đối mặt với thiên tai.

Việc pháp lý hóa này đã giúp Phương châm “Bốn Tại Chỗ” trở thành một quy định bắt buộc, một tiêu chí đánh giá năng lực quản lý nhà nước về phòng chống thiên tai của chính quyền địa phương.

1.3. Sức sống mãnh liệt trong thực tiễn – Bài học về tính kế thừa

Sức sống của Phương châm “Bốn Tại Chỗ” được thể hiện rõ nhất qua những tấm gương cụ thể, qua việc giáo dục và truyền đạt tinh thần này cho thế hệ trẻ.

Tôi đặc biệt tự hào khi nhìn thấy những thế hệ học trò đã không chỉ tiếp thu mà còn vận dụng, phát triển Phương châm “Bốn Tại Chỗ” trong phòng chống thiên tai cho lĩnh vực mới đầy thách thức, như ứng phó sự cố môi trường do nhân tai một cách rất sáng tạo, đặc biệt là sự cố môi trường do thiên tai dẫn đến nhân tai, hoặc ứng phó sự cố môi trường do nhân tai trong điều kiện thiên tai. Điển hình là trường hợp của đồng chí Phạm Văn Sơn, Giám đốc Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam (SOS). Đồng chí Sơn đã vận dụng Phương châm này vào một lĩnh vực hoàn toàn chuyên biệt: Ứng phó sự cố tràn dầu, hóa chất, và xử lý các điểm nóng môi trường hết sức hiệu quả, giúp ngăn chặn kịp thời khối lượng khổng lồ các chất độc hại không cho thoát ra môi trường gây hậu quả nghiêm trọng và lâu dài. Cụ thể:

"Chỉ huy tại chỗ": Họ đã xây dựng được các đội ứng phó sự cố cơ động phân theo khu vực miền bắc, miền trung, miền nam với các chỉ huy hiện trường dầy dạn kinh nghiệm, đủ năng lực và trình độ chuyên môn ra quyết định nhanh chuẩn xác ngay tại hiện trường, không phải chờ đợi sự chỉ đạo từ Văn phòng chính của Trung tâm SOS từ Hà Nội. Sự cố môi trường cần phản ứng trong vài phút, không phải vài giờ.

"Lực lượng tại chỗ": Họ đã đào tạo và phối hợp chặt chẽ với các đơn vị quân đội, công an, cảng vụ, và đặc biệt là các đội ứng phó sự cố tại cơ sở của các doanh nghiệp có nguy cơ cao (nhà máy hóa chất, kho cảng xăng dầu…). Những lực lượng này, được đào tạo bài bản, chính là "lực lượng tại chỗ" bán chuyên nghiệp, triển khai ngay hoạt động ứng phó ban đầu khi sự cố vừa chớm nở, đảm bảo ngăn chặn sự cố lan rộng.

"Trang bị vật tư và phương tiện tại chỗ": Trung tâm SOS đã phát triển mạng lưới với hơn 100 trạm ứng phó sự cố môi trường với trang thiết bị vật tư, phương tiện, nhân lực sẵn sàng cho ứng phó sự cố bằng việc huy động nguồn lực từ một hoặc các trạm của Trung tâm ở bán kính gần nhất với nơi xảy ra sự cố. Việc bố trí chiến lược các trang thiết bị chuyên dụng được tính toán dựa vào đặc thù các loại sự cố có thể xảy ra và điều kiện khí hậu thủy văn của từng khu vực. Đây là sự sáng tạo trong việc chuẩn hóa trang thiết bị vật tư tại chỗ.

"Hậu cần tại chỗ": Đảm bảo cơ chế tài chính, y tế, và nguồn lực sẵn sàng phục vụ cho đội ứng phó chuyên nghiệp và lực lượng phối hợp ngay khi triển khai.

Thành công của Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam và một số đơn vị khác trong việc áp dụng phương châm "Bốn Tại Chỗ" vào ứng phó sự cố môi trường đã chứng minh rằng, nguyên tắc này không chỉ giới hạn trong lụt bão mà còn là một nguyên tắc quản lý rủi ro hiệu quả trong mọi lĩnh vực an ninh phi truyền thống, kể cả trong lĩnh vực tài chính, sản xuất, dịch vụ… 

Tôi đã có nhiều cơ hội chia sẻ về Phương châm “Bốn Tại Chỗ” với các đồng nghiệp, bạn bè quốc tế, đặc biệt là trong các diễn đàn quân sự, quốc phòng và an ninh khu vực. Phương châm này đã nhận được sự đánh giá rất cao vì những điểm nổi bật sau:

- Tính thực dụng và hiệu quả chi phí: Các nước phát triển thường dựa vào công nghệ và nguồn lực lớn. Việt Nam, với nguồn lực còn hạn chế, đã xây dựng một cơ chế phòng chống hiệu quả dựa trên cộng đồng, văn hóa và ý thức tự chủ. Họ coi đây là một mô hình điển hình về quản lý rủi ro dựa vào cộng đồng (Community-Based Disaster Risk Management).

- Khả năng nhân rộng: Nguyên tắc này có thể dễ dàng áp dụng cho các quốc gia đang phát triển, đặc biệt là những nước có địa hình phân tán, bị chia cắt, hoặc thường xuyên chịu ảnh hưởng bởi các hiện tượng thời tiết cực đoan.

- Sự gắn kết Quân - Dân: Phương châm này thể hiện vai trò nòng cốt của Quân đội Nhân dân Việt Nam trong công tác phòng chống thiên tai, đồng thời huy động tối đa sức mạnh của nhân dân, tạo ra sự gắn kết, đồng thuận xã hội.

2. "Bốn Tại Chỗ" trong kịch bản thiên tai mới – giá trị bất biến

Thời gian gần đây, chúng ta đã chứng kiến sự gia tăng cả về tần suất lẫn mức độ khốc liệt của thiên tai, đúng như những cảnh báo trong các kịch bản BĐKH của Liên Hợp Quốc và Việt Nam. Bão lũ lớn hơn, lũ quét và sạt lở đất xảy ra bất ngờ hơn, hạn hán kéo dài hơn.

Tuy nhiên, trong bối cảnh thách thức mới này, tôi khẳng định rằng: Phương châm "Bốn Tại Chỗ" không hề lỗi thời, mà ngược lại, nó càng trở nên quan trọng và vẫn luôn đúng.

2.1. Bản chất mới của thiên tai và thách thức đối với ứng phó truyền thống

BĐKH đã thay đổi bản chất của thiên tai theo hai hướng chính:

- Tính cực đoan: Mức độ dữ dội tăng cao. Ví dụ: Cùng một lượng mưa, nhưng cường độ trong thời gian ngắn tăng lên, dẫn đến lũ ống, lũ quét đột ngột mà không có đủ thời gian cảnh báo.

- Tính dị thường: Thiên tai xảy ra ngoài quy luật, không theo mùa, không theo vùng truyền thống. Ví dụ: Bão lớn đổ bộ vào khu vực miền nam, hoặc rét đậm, rét hại kéo dài bất thường.

Các thách thức chính mà các thiên tai mới đặt ra là:

- Thời gian ứng phó gần như bằng “0”: Đối với lũ quét, sạt lở, hay động đất, sự can thiệp chỉ thực sự hiệu quả trong những phút đầu.

- Quy mô thiệt hại vượt ngưỡng chịu đựng của một địa phương: Đòi hỏi phải có sự hỗ trợ liên vùng, liên ngành.

- Nguy cơ bị chia cắt: Giao thông bị cô lập, thông tin liên lạc bị cắt đứt, khiến sự chi viện từ trung ương bị chậm trễ hoặc bị vô hiệu hóa.

2.2. Phương Châm "Bốn Tại Chỗ" vẫn luôn đúng: 

Nguyên tắc "Người tại chỗ": Trong bối cảnh thách thức trên, người dân tại chỗ và lãnh đạo tại chỗ chính là lực lượng duy nhất có thể đối phó ngay lập tức. Đây là lý do khiến Phương châm “Bốn Tại Chỗ” duy trì giá trị bất biến:

Chỉ huy tại chỗ - quyết định sống còn: Khi thiên tai xảy ra đột ngột, mọi cấp chỉ huy từ Trung ương đến tỉnh đều không thể có mặt tại điểm nóng trong vòng 15-20 phút. Cấp xã, thôn, bản là người duy nhất nắm được tình hình chính xác nhất, có quyền lực và trách nhiệm để ra các quyết định sinh tử: sơ tán khẩn cấp, di dời tài sản, khóa van, cắt điện... Nếu không có “Chỉ huy tại chỗ” quyết đoán, thời gian vàng để cứu người sẽ trôi qua, dẫn đến thiệt hại nặng nề.

Lực lượng tại chỗ - phản ứng tức thì: Lực lượng này bao gồm dân quân tự vệ, công an xã, bộ đội đóng quân tại chỗ, và quan trọng nhất là thanh niên xung kích, các đội cứu hộ tình nguyện của thôn, xóm. Họ là những người quen thuộc đường đi lối lại, biết nơi nào an toàn, nơi nào nguy hiểm. Trong tình huống sạt lở đất hoặc nhà sập, việc sử dụng các thiết bị thô sơ sẵn có của người dân tại chỗ để đào bới, cứu người mắc kẹt là nhanh nhất. Mọi lực lượng chi viện chuyên nghiệp đều không thể thay thế được 30 – 60 phút đầu tiên của lực lượng tại chỗ.

Vật tư, phương tiện và hậu cần tại chỗ - chuẩn bị tích cực: Thiên tai mới làm tăng nhu cầu về vật tư, nhưng cũng làm tăng rào cản vận chuyển. Do đó, việc dự trữ và phân tán các nguồn lực trở nên tối quan trọng. Vật tư tại chỗ không chỉ là áo phao, bao tải cát, mà còn là các thiết bị cảnh báo, vật liệu gia cố tạm thời nhà cửa, và đặc biệt là lương thực, nước uống dự phòng cho ít nhất 72 giờ (3 ngày) bị cô lập. Hậu cần tại chỗ đảm bảo người dân có chỗ ở tạm, có thức ăn, thuốc men cơ bản ngay tại địa phương. Sự chủ động này giúp giảm tải gánh nặng chi viện cho Trung ương, cho phép lực lượng Trung ương tập trung vào những vùng bị thiệt hại nặng nề nhất.

Phương châm “Bốn Tại Chỗ” chính là lời giải cho bài toán "tự bảo vệ bản thân và cộng đồng trong tình huống bị cô lập", điều mà BĐKH đang biến thành một kịch bản ngày càng phổ biến.

3. YÊU CẦU ÁP DỤNG LINH HOẠT, SÁNG TẠO TRONG KỈ NGUYÊN MỚI

Giá trị bất biến của Phương châm “Bốn Tại Chỗ” không có nghĩa là cách áp dụng của nó cũng bất biến. Để đối phó với sự phức tạp của BĐKH, việc áp dụng phải được nâng tầm, phải linh hoạt, sáng tạo trên cơ sở phát huy tối đa công nghệ và sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội.

3.1. Linh hoạt trong tư duy và cơ chế chỉ huy

Tư duy phòng ngừa chủ động và rủi ro kép:

Phòng ngừa: Phải chuyển từ "phòng chống" sang "sống chung an toàn và thích ứng chủ động". Việc chỉ huy phải bắt đầu từ giai đoạn trước khi xảy ra thiên tai, thông qua việc xây dựng bản đồ rủi ro chi tiết đến từng hộ dân, xác định các điểm sơ tán.

Ứng phó rủi ro kép: Một sự cố môi trường (như tràn dầu) có thể xảy ra ngay sau một cơn bão (thiên tai). Chỉ huy tại chỗ phải có năng lực và kịch bản ứng phó đồng thời các rủi ro liên hoàn này (như đã thấy trong mô hình của đồng chí Phạm Văn Sơn, Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam).

Cơ chế chỉ huy phân cấp và tích hợp công nghệ:

Thay vì chỉ huy tập trung, cần trao quyền và trách nhiệm rõ ràng cho người đứng đầu tại chỗ. Chỉ huy tại chỗ cần có khả năng truy cập thông tin cảnh báo sớm từ vệ tinh, radar, và các mô hình dự báo thủy văn – đây là sự kết hợp giữa "Chỉ huy tại chỗ" với "Công nghệ từ xa".

Sử dụng mạng xã hội, ứng dụng di động để truyền tải thông tin cảnh báo đến từng người dân trong vùng nguy hiểm nhanh hơn, thay vì chỉ dựa vào hệ thống loa truyền thanh truyền thống.

3.2. Sáng tạo trong xây dựng lực lượng và phân bổ trang bị vật tư

 Đa dạng hóa lực lượng tại chỗ:

Lực lượng chuyên sâu: Không chỉ là dân quân, mà phải đào tạo các tổ, đội chuyên sâu về kỹ năng cụ thể: đội cứu hộ trên sông nước, đội chống sạt lở, đội sơ cấp cứu y tế.

Kết nối nhiều lực lượng xã hội: Huy động các doanh nghiệp, tổ chức tôn giáo, tổ chức phi chính phủ địa phương tham gia vào hệ thống ứng phó. Ví dụ: Các nhà nghỉ, khách sạn tại địa phương phải được quy hoạch thành các điểm sơ tán tạm thời (Hậu cần tại chỗ), các xe tải của doanh nghiệp được đăng ký sẵn sàng làm phương tiện vận chuyển (Phương tiện tại chỗ).

"Trang bị vật tư tại chỗ " thông minh và phi tập trung:

Đầu tư vào hạ tầng kiên cố: Xây dựng các kho dự trữ chống lũ lụt, chống động đất tại các vị trí chiến lược, đảm bảo dễ tiếp cận.

Vật tư cá nhân hóa: Khuyến khích và hỗ trợ người dân tự chuẩn bị túi đựng sẵn các vật tư sinh tồn thiết yếu nhất, bao gồm thực phẩm, nước uống, thuốc men, đèn pin cho 72 giờ. Đây là hình thức "Vật tư tại chỗ" ở cấp độ nhỏ nhất và quan trọng nhất.

Công cụ cảnh báo tại chỗ: Cung cấp các thiết bị đo mưa tự động, cảm biến sạt lở… đơn giản, giá rẻ cho các hộ dân sống trong vùng nguy hiểm để họ tự đưa ra cảnh báo cho mình và hàng xóm.

3.3. Đổi mới hậu cần tại chỗ trong thời đại số

Hậu cần không chỉ là lương thực, mà còn là thông tin và tài chính. Thiết lập hệ thống thông tin liên lạc dự phòng như máy bộ đàm tại các điểm chỉ huy và điểm sơ tán để đảm bảo "mạch máu thông tin" không bị cắt đứt khi thiên tai xảy ra. Xây dựng các quỹ phòng chống thiên tai cấp xã, có cơ chế sử dụng khẩn cấp, rút gọn thủ tục hành chính, cho phép chỉ huy tại chỗ được quyền trích lập và sử dụng một phần ngân sách nhỏ nhưng kịp thời để giải quyết các nhu cầu thiết yếu ngay lập tức. Đây là sự linh hoạt tối đa về "Hậu cần tại chỗ".

3.4. Bài học thực tiễn về tính linh hoạt

Một ví dụ điển hình về sự linh hoạt là việc sơ tán dân trước bão của các tỉnh miền Trung. Thay vì chờ đợi bão vào đất liền mới ứng phó, chỉ huy tại chỗ đã căn cứ vào tốc độ di chuyển và phạm vi ảnh hưởng của bão để ra quyết định sơ tán sớm, đôi khi ngay cả khi cấp trên chưa có lệnh chi tiết. Việc này đã giảm thiểu tối đa thương vong về người.

Kết luận: Khẳng định tầm vóc của Phương châm "Bốn Tại Chỗ"

Phương châm “Bốn Tại Chỗ” – một nguyên lý giản dị nhưng sâu sắc – đã, đang và sẽ tiếp tục là kim chỉ nam cho công tác phòng, chống thiên tai của Việt Nam.

Trong bối cảnh BĐKH toàn cầu, với những hình thái thiên tai ngày càng phức tạp, nguy hiểm, Phương châm này không hề suy giảm mà ngược lại, được tái khẳng định giá trị cốt lõi: chủ động, tự lực, và kịp thời. Nó là lời nhắc nhở sâu sắc về trách nhiệm của mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng trong việc tự bảo vệ mình và giúp đỡ lẫn nhau, trước khi chờ đợi sự chi viện từ xa.

Việc chúng ta cần làm là tiếp tục nghiên cứu, đầu tư, và đổi mới để Phương châm “Bốn Tại Chỗ” không chỉ là một khẩu hiệu mà là một hệ thống vận hành linh hoạt, sáng tạo được tích hợp chặt chẽ với công nghệ hiện đại và sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc.

Chúng ta tin tưởng rằng, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, với tinh thần đoàn kết, tự chủ, và sự linh hoạt trong hành động, nhân dân và quân đội ta sẽ luôn đứng vững và chiến thắng mọi thiên tai, giữ vững cuộc sống bình yên, phát triển bền vững cho đất nước.