Một đứa trẻ bị bạo lực, xâm hại có thể phải trải qua nhiều lần đấu tranh với chính mình trước khi quyết định chia sẻ với người lớn. Điều mà người ngoài nhìn thấy đôi khi chỉ là sự im lặng, né tránh hoặc những thay đổi bất thường trong hành vi. Nhưng phía sau đó có thể là một quá trình giằng xé tâm lý, khi trẻ vừa mong muốn được giúp đỡ, vừa lo sợ việc lên tiếng sẽ khiến mọi chuyện trở nên tồi tệ hơn.

Đây cũng là một trong những vấn đề được các chuyên gia đặt ra tại diễn đàn “Lắng nghe em nói”, với chủ đề “Để trẻ em không đơn độc khi tìm kiếm dịch vụ hỗ trợ”, do Trung tâm Hỗ trợ Phụ nữ và Phát triển phối hợp với Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) tổ chức ngày 29/10 tại Hà Nội.

Từ góc nhìn tâm lý học đường, ThS. Phạm Thị Thảo, chuyên gia tâm lý tại Trường Phổ thông liên cấp The Dewey Schools Ocean Park, cho rằng việc trẻ chần chừ hoặc né tránh tìm kiếm sự giúp đỡ không đơn thuần xuất phát từ sự thiếu hiểu biết. Trong nhiều trường hợp, đó là phản ứng tâm lý tự nhiên khi phải đối diện với khủng hoảng và những trải nghiệm gây sang chấn.

“Khi đối diện với một sự kiện khủng hoảng, việc trẻ thu mình, không chia sẻ hoặc né tránh nói về những gì đã xảy ra có thể là một phản ứng rất tự nhiên. Có những em sợ bị trả thù, bị đe dọa, thậm chí lo rằng nếu mình nói ra thì người gây bạo lực sẽ tiếp tục làm hại bản thân hoặc gia đình”, bà Thảo phân tích.

ThS. Phạm Thị Thảo chia sẻ tại tọa đàm. Ảnh: Hồ Minh.

Đáng chú ý, nỗi sợ ấy không chỉ đến từ người gây ra hành vi bạo lực. Theo chuyên gia, một số trẻ có xu hướng tự đổ lỗi, cho rằng mình đã làm điều gì sai nên mới phải chịu những tổn thương. Các em có thể lo lắng câu chuyện bị tiết lộ sẽ khiến gia đình xấu hổ, đổ vỡ hoặc bản thân phải đối diện với sự kỳ thị từ bạn bè, những người xung quanh. Một rào cản khác, đôi khi còn khó nhận diện hơn, là sự thiếu tin tưởng vào phản ứng của người lớn. Nếu từng chia sẻ một vấn đề nhưng bị gạt đi, trách móc hoặc chất vấn, trẻ có thể hình thành suy nghĩ rằng nói ra cũng không thay đổi được điều gì.

Theo bà Thảo, nhiều em từng chứng kiến hoặc trải nghiệm việc người lớn phản ứng bằng những câu hỏi mang tính quy trách nhiệm, chẳng hạn tại sao con không làm khác đi, tại sao con lại để sự việc xảy ra. Cũng có trường hợp trẻ lo ngại câu chuyện riêng tư của mình sẽ nhanh chóng bị nhiều người biết đến, khiến cảm giác xấu hổ và bất an càng gia tăng. Nhìn từ góc độ ấy, sự im lặng không thể đơn giản được xem là lựa chọn cá nhân của trẻ, mà còn phản ánh mức độ an toàn và tin cậy của môi trường xung quanh. Một đứa trẻ chỉ có thể mạnh dạn chia sẻ khi tin rằng người tiếp nhận sẽ không vội phán xét, không đổ lỗi và có khả năng bảo vệ mình trước những nguy cơ tiếp theo.

Thực tế hỗ trợ trẻ em bị bạo lực, xâm hại cho thấy đây không phải vấn đề cá biệt. Theo thông tin được bà Dương Ngọc Linh, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phụ nữ và Phát triển, chia sẻ tại diễn đàn, trong 19 năm hoạt động, Ngôi nhà Bình yên đã hỗ trợ 1.978 phụ nữ và trẻ em là nạn nhân của bạo lực, xâm hại và mua bán người, đến từ 34 tỉnh, thành phố. Gần một nửa số người được hỗ trợ là trẻ em; trong nhóm trẻ này, 76% là nạn nhân của bạo lực gia đình và xâm hại tình dục.

Những con số ấy cho thấy đằng sau mỗi trường hợp cần hỗ trợ là một hành trình không dễ dàng, từ việc nhận diện hành vi mình đang phải chịu đựng, vượt qua nỗi sợ để lên tiếng, đến tìm kiếm một địa chỉ có thể tin tưởng.

Ở góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Ngọc Tân, Công ty Luật TNHH Ngọc Tân và Cộng sự, cũng chỉ ra một khó khăn quan trọng: trẻ em chưa phát triển đầy đủ về nhận thức nên có thể không nhận diện được những hành vi xâm phạm đến bản thân, từ đó không biết phải chia sẻ với ai hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ ở đâu.

“Có những trường hợp trẻ không nhận diện được hành vi vi phạm, nên cũng không biết phải nói với ai. Ngay cả khi các em đã chia sẻ, vấn đề đặt ra là có ai tin, có ai lắng nghe hay không. Đây là một trong những khó khăn rất lớn trong quá trình trợ giúp pháp lý cho trẻ bị bạo lực, xâm hại”, luật sư Tân chia sẻ.

Bà Dương Ngọc Linh phát biểu chia sẻ tại sự kiện.

Đặc biệt, theo luật sư, quá trình bảo vệ trẻ còn có thể gặp trở ngại từ chính người giám hộ. Sự lo ngại về danh dự gia đình, tâm lý sợ kỳ thị hoặc thái độ thiếu hợp tác đôi khi khiến việc xác minh, hỗ trợ và xử lý vụ việc trở nên phức tạp hơn. Điều đó đặt ra một nghịch lý đáng suy nghĩ: trẻ thường được khuyên phải tìm đến cha mẹ hoặc người lớn khi gặp nguy hiểm, nhưng trong một số trường hợp, chính những người gần gũi nhất lại không phải là nơi các em có thể an tâm chia sẻ. Khi ấy, điều trẻ cần không chỉ là lời động viên hãy dũng cảm lên tiếng, mà còn là những kênh tiếp nhận đáng tin cậy, nơi các em có thể tìm đến mà không phải lo lắng mình sẽ tiếp tục bị tổn thương.

Luật sư Nguyễn Ngọc Tân bày tỏ quan điểm tại tọa đàm.

Các diễn giả tại tọa đàm "Từ lắng nghe đến hành động". Ảnh: Hồ Minh

Tiếng nói của trẻ, trách nhiệm của người lớn

Nếu nỗi sợ là một trong những nguyên nhân khiến trẻ im lặng, thì việc xây dựng môi trường đủ an toàn để các em lên tiếng không thể chỉ bắt đầu khi bạo lực hay xâm hại đã xảy ra. Theo ThS. Phạm Thị Thảo, chuyên gia tâm lý tại Trường Phổ thông liên cấp The Dewey Schools Ocean Park, sự tin tưởng cần được hình thành từ những cuộc trò chuyện thường ngày, khi cha mẹ biết lắng nghe cảm xúc, tôn trọng suy nghĩ và giúp con hiểu rằng dù gặp phải chuyện gì, các em vẫn có người đồng hành. Bởi với một đứa trẻ từng bị phán xét, trách móc hoặc không được tin tưởng, lời khuyên “hãy nói ra” đôi khi không đủ sức vượt qua những tổn thương đã hình thành từ trước.

Một trong những điểm đáng chú ý trong chia sẻ của bà Thảo là cách người lớn phản ứng khi lần đầu nghe trẻ kể về trải nghiệm gây tổn thương. “Trước khi vội xác minh câu chuyện có thật hay không, có chứng cứ gì hay không, hãy tin con và lắng nghe cảm xúc của con trước. Đôi khi chỉ cần nói rằng chắc con đã rất sợ hãi, rất lo lắng và bố mẹ sẽ ở đây đồng hành cùng con. Phản ứng ban đầu ấy rất quan trọng, bởi nó ảnh hưởng đến việc trẻ có sẵn sàng tiếp tục chia sẻ hay không”, bà Thảo nhấn mạnh.

Rất nhiều rào cản khiến trẻ gặp khó khăn để mở lời. Vì vậy, người lớn đều cần kiên nhẫn và lắng nghe trong tâm thế không phán xét, không đổ lỗi. Ảnh: Hồ Minh.

Điều đó không có nghĩa người lớn phải bỏ qua việc xác minh thông tin, mà cần thay đổi cách tiếp cận. Một đứa trẻ đang hoảng sợ trước hết cần được ổn định tâm lý, cảm thấy an toàn và được đón nhận nghiêm túc, thay vì phải lập tức trả lời hàng loạt câu hỏi về nguyên nhân, diễn biến hay trách nhiệm. Tại trường học, nguyên tắc này càng có ý nghĩa khi giáo viên có thể là người đầu tiên nhận thấy những thay đổi bất thường trong hành vi của học sinh. Tuy nhiên, sự quan tâm của từng cá nhân là chưa đủ nếu nhà trường thiếu quy trình tiếp nhận thông tin, bảo vệ bí mật đời tư, hỗ trợ tâm lý và kết nối với cơ quan có thẩm quyền. Theo bà Thảo, bên cạnh việc giáo dục kỹ năng nhận diện nguy cơ và tự bảo vệ cho học sinh, giáo viên và nhân viên nhà trường cũng cần được trang bị năng lực phát hiện dấu hiệu bất thường, xử lý thông tin nhạy cảm và hạn chế việc để trẻ phải kể đi kể lại những trải nghiệm gây sang chấn.

Từ thực tiễn trợ giúp pháp lý, luật sư Nguyễn Ngọc Tân, Công ty Luật TNHH Ngọc Tân và Cộng sự, cũng cho rằng quá trình tiếp xúc với trẻ em bị bạo lực, xâm hại đòi hỏi những kỹ năng chuyên biệt. Không phải em nào cũng có thể thuật lại rõ ràng sự việc; có trường hợp trẻ không nói thành lời nhưng những biểu hiện tâm lý, hành vi lại cho thấy nguy cơ cần được chú ý. Vì vậy, ông đề xuất tăng cường các không gian làm việc thân thiện và cơ chế tiếp nhận phối hợp giữa những người có chuyên môn, thay vì để trẻ liên tục phải trình bày cùng một câu chuyện trước nhiều cơ quan khác nhau.

Nếu có một điểm tiếp nhận phù hợp, các cơ quan và người làm chuyên môn có thể phối hợp để ghi nhận thông tin, thay vì để trẻ phải kể đi kể lại nhiều lần. Điều đó sẽ giúp hạn chế những tổn thương tâm lý có thể phát sinh trong quá trình giải quyết vụ việc

Tuy nhiên, theo luật sư, khó khăn không chỉ nằm ở cơ sở vật chất mà còn ở năng lực của người trực tiếp làm việc với trẻ, nhất là tại những địa phương còn thiếu nguồn lực. Việc tiếp nhận và bảo vệ một đứa trẻ bị tổn thương không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm làm cha mẹ hay sự quan tâm mang tính cá nhân, mà cần kiến thức tâm lý, kỹ năng chuyên môn và quy trình phối hợp phù hợp. Đặc biệt, trong những trường hợp người giám hộ thiếu hợp tác, thậm chí có liên quan đến hành vi bạo lực, xâm hại, trách nhiệm bảo vệ trẻ càng không thể đặt hoàn toàn vào gia đình. Nhà trường, cơ sở y tế, chính quyền địa phương và cơ quan chức năng cần trở thành những đầu mối chủ động phát hiện, tiếp nhận và kết nối dịch vụ hỗ trợ, để quyền lợi của trẻ không bị phụ thuộc vào thái độ của người lớn đang trực tiếp chăm sóc các em.

Có nhiều "bí mật" của trẻ mà người lớn không biết...

Quan điểm này cũng được ông Nguyễn Ngọc Anh, chuyên gia bảo vệ trẻ em của UNICEF tại Việt Nam, đề cập tại diễn đàn “Lắng nghe em nói”. Theo ông, khi một đứa trẻ đã lấy hết can đảm để bày tỏ nhu cầu được giúp đỡ, trách nhiệm tìm đường qua hệ thống hỗ trợ không thể tiếp tục đặt lên vai các em và gia đình. Sự phối hợp giữa giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội, tư pháp và các dịch vụ bảo vệ trẻ em cần được tổ chức theo hướng liền mạch, để trẻ không phải tự mình xác định cơ quan nào tiếp nhận, nơi nào hỗ trợ tâm lý hay nơi nào giải quyết những vấn đề pháp lý. Một hệ thống hiệu quả, xét từ trải nghiệm của trẻ, phải là hệ thống đủ đơn giản để các em cảm thấy luôn có người đồng hành, dù phía sau là sự tham gia của nhiều cơ quan và tổ chức.

Vì vậy, hãy luôn đồng hành để các em có cơ hội nói ra. Ảnh: Hồ Minh

Trong nhiều năm, các hoạt động phòng chống bạo lực, xâm hại thường chú trọng hướng dẫn trẻ nhận diện nguy cơ, nói không với hành vi xấu và chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ. Những kiến thức ấy cần thiết, nhưng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người lớn cũng được trang bị khả năng tiếp nhận và phản ứng tương xứng. Bởi một đứa trẻ có thể được dạy rất nhiều lần rằng phải lên tiếng khi gặp nguy hiểm, nhưng chỉ một lần chia sẻ không được tin tưởng, bị trách móc hoặc để lộ câu chuyện riêng tư cũng có thể khiến các em không còn đủ can đảm tìm kiếm sự hỗ trợ trong những lần tiếp theo.

Vì vậy, điều cần thay đổi không chỉ là cách khuyến khích trẻ lên tiếng, mà còn là năng lực và trách nhiệm của những người tiếp nhận tiếng nói ấy. Gia đình cần trở thành nơi trẻ có thể tin tưởng; nhà trường phải có cơ chế phát hiện và xử lý những dấu hiệu bất thường; còn hệ thống bảo vệ trẻ em phải đủ kết nối để những lời đề nghị giúp đỡ không bị bỏ lại giữa các thủ tục và khoảng trống trách nhiệm.

Diễn đàn “Lắng nghe em nói” đã đặt ra những vấn đề ấy, nhưng câu trả lời không thể chỉ dừng lại trong một cuộc tọa đàm. Điều quan trọng hơn là những thay đổi cụ thể trong cách người lớn lắng nghe, cách các cơ quan phối hợp và khả năng bảo vệ trẻ ngay từ thời điểm các em bắt đầu tìm kiếm sự giúp đỡ. Bởi điều đáng lo ngại không chỉ là một đứa trẻ không dám lên tiếng, mà là khi em đã cố gắng nói ra nhưng không có ai thực sự lắng nghe và hành động.