Ngày 27/9/2026 (tức ngày 17 tháng 8 năm Bính Ngọ), Chi cụ Đồng Thần họ Nguyễn Quý tổ chức Lễ giỗ húy nhật Tổ mẫu Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay, hiệu Khiết Trực.

Lễ giỗ có sự tham dự của đại diện các dòng họ, các ban lễ hội, nhà thờ các chi họ Nguyễn Quý cùng đông đảo con cháu và nhân dân. Trong đó có đoàn dâng hương làng Trung Hoàng, thôn Kim Trung, xã Phú Nghĩa do ông Lưu Công Mạnh, Bí thư Chi bộ thôn Kim Trung làm trưởng đoàn.

Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay là Tổ mẫu Chi cụ Nguyễn Quý Thường, phu nhân Đại vương Nguyễn Quý Ân. Theo tư liệu được giới thiệu tại buổi lễ, trong những năm tháng lịch sử nhiều biến động, cụ Nguyễn Thị Hay đã cùng con trai là Nguyễn Quý Thường về vùng Địa Hoàng, nay là làng Trung Hoàng, khi nơi đây còn cảnh xóm làng xác xơ, dân cư ly tán.

Từ thực tế đó, cụ đã cùng con trai tìm cách xin triều đình xá tội cho người dân, sau đó chiêu tập những người dân ly tán trở về quê cũ và đón người từ nơi khác đến định cư. Cụ dựng cờ chiêu dân lập ấp, ban ruộng đất, cấp tiền và bảo hộ cho người dân, từng bước góp phần khôi phục xóm làng.

Một tư liệu đáng chú ý liên quan đến Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay là bản dịch sắc phong được ban vào năm Cảnh Hưng 13 (1752), hiện được giới thiệu trong tư liệu của dòng họ. Theo bản dịch do ông Cao Việt Anh, hiệu đính Mai Xuân Hải, Viện Nghiên cứu Hán Nôm thực hiện năm 2001, sắc phong ghi nhận Nguyễn Thị Hay là người thiếp của Tiền Hữu Ty Giảng Bồi Tụng, Thượng thư bộ Công, Thiếu bảo, Diễn Quận Công. Văn bản nêu việc gia phong cho bà và khẳng định bà “xứng đáng được phong là Chánh Phu Nhân”. Sắc được ban ngày 24 tháng 7 năm Cảnh Hưng 13, tức năm 1752. Tư liệu này là một trong những căn cứ được hậu duệ dòng họ Nguyễn Quý lưu giữ, góp thêm dấu mốc về vị thế của Nguyễn Thị Hay trong gia đình và dòng họ ở thế kỷ XVIII.

Theo ghi chép, những năm cuối đời, cụ Nguyễn Thị Hay còn để lại phần ruộng hậu để sau này khi cụ qua đời, người dân có nguồn thu phục vụ việc thờ cúng, không phải đóng góp thêm chi phí. Nhờ những việc làm đó, dân cư ngày càng tìm về, xóm làng dần trở lại đông vui, sầm uất.

Ông Lưu Công Mạnh, Bí thư Chi bộ thôn Kim Trung, cho biết truyền thống tri ân công đức Tổ mẫu đã được người dân Trung Hoàng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo ông, dù thời gian đã trải qua gần 300 năm, mộ và đền thờ cụ vẫn được tôn tạo, các tư liệu, hoành phi, câu đối tại nhà thờ tiếp tục lưu giữ những dấu ấn về công đức của cụ đối với người dân địa phương.

“Lãnh đạo và nhân dân làng Trung Hoàng, thôn Kim Trung xin hứa sẽ cùng với dòng họ Nguyễn Quý nói chung và Chi Đồng Thần nói riêng luôn đoàn kết với tình cảm như anh em một nhà, một lòng phụng thờ cụ Tổ bà và tướng quân Nguyễn Quý Thường, xây dựng quê hương Đại Mỗ và Trung Hoàng ngày càng giàu đẹp, văn minh, hạnh phúc”, ông Lưu Công Mạnh phát biểu.

Cũng tại buổi lễ, ông Nguyễn Quý Sản, hậu duệ đời thứ 14 của dòng họ Nguyễn Quý làng Đại Mỗ, nhấn mạnh ý nghĩa của việc tưởng nhớ tổ tiên đối với mỗi thế hệ con cháu.

Theo ông Nguyễn Quý Sản, trong đời sống của mỗi dòng họ, việc nhớ về nguồn cội không chỉ thể hiện qua nghi lễ thờ phụng mà còn được tiếp nối bằng việc gìn giữ gia phong, đoàn kết và sống có trách nhiệm với cộng đồng. Những giá trị ấy được vun đắp từ công lao của các thế hệ đi trước và truyền lại cho con cháu hôm nay.

Trong bài phát biểu tại lễ giỗ, ông Nguyễn Quý Sản khẳng định mỗi người, mỗi dòng họ đều có tổ có tông, giống như cây có gốc, nước có nguồn. Việc con cháu trở về nhà thờ trong ngày húy nhật là dịp để tưởng nhớ các bậc tiền nhân, đồng thời nhắc nhở thế hệ hôm nay về trách nhiệm gìn giữ những giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Ông Sản cũng nhắc đến hình ảnh người Tổ mẫu với những đóng góp cho gia đình và dòng họ. Theo nội dung bài phát biểu, bà không chỉ chăm lo gia đình, dưỡng dục con cái, giữ gìn gia phong mà còn góp phần mở mang cơ nghiệp, để lại dấu ấn trong truyền thống của dòng họ Nguyễn Quý.

Đối với cộng đồng, công lao của Tổ mẫu được nhấn mạnh qua việc chiêu dân, khai khẩn đất hoang, lập ấp, dựng làng, khai ruộng mở đồng, tạo điều kiện để người dân có kế sinh nhai và nơi an cư. Những đóng góp đó khiến người dân trong vùng ghi nhớ, tôn kính và phụng thờ là Đức Đại Vương.

“Dẫu trải bao đời, vẫn nhớ công tiên tổ. Dẫu thời thế đổi thay, chẳng quên ân đức tiền nhân”, ông Nguyễn Quý Sản nhấn mạnh trong bài phát biểu, đồng thời bày tỏ mong muốn con cháu tiếp tục gìn giữ hương khói, gia phong và truyền thống của dòng họ.

Từ câu chuyện về Tổ mẫu Nguyễn Thị Hay, các đại biểu tại buổi lễ cho rằng truyền thống “uống nước nhớ nguồn” không chỉ nằm ở việc tưởng niệm người đã khuất mà còn được thể hiện bằng sự gắn kết giữa các thế hệ, giữa dòng họ với quê hương và cộng đồng.

Theo ông Lưu Công Mạnh, nhân dân địa phương sẽ tiếp tục gìn giữ việc phụng thờ Tổ mẫu và tướng quân Nguyễn Quý Thường, đồng thời vun đắp mối quan hệ gắn bó với dòng họ Nguyễn Quý và Chi Đồng Thần. Đây cũng là cách để những giá trị lịch sử, văn hóa và đạo lý được tiếp nối trong đời sống hiện nay.

Trong khuôn khổ chương trình, các đại biểu và nhân dân đã thực hiện nghi lễ dâng hương, dâng hoa tưởng niệm Tổ mẫu Nguyễn Thị Hay. Buổi lễ cũng giới thiệu bộ phim tài liệu lịch sử “Nguyễn Quý Danh Gia làng Thiên Mỗ - Từ mạch nguồn đến di sản” do Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển sản xuất.

Lễ giỗ khép lại trong không khí trang nghiêm, qua đó góp phần nhắc nhớ các thế hệ về cội nguồn dòng họ, công lao của tiền nhân và trách nhiệm gìn giữ những giá trị truyền thống. Với người dân Trung Hoàng và con cháu dòng họ Nguyễn Quý, đó cũng là dịp để củng cố sự gắn kết, tiếp nối đạo lý tri ân và hướng tới xây dựng quê hương ngày càng phát triển.