Người Việt chúng ta, ngay từ tuổi ấu thơ đã được nghe những lời hát ru của mẹ, của bà. Khi vào trường mầm non, rồi lên tiểu học lại được học các bài thơ, bài ca dao, đồng dao với những điều giản dị và gần gũi. Tất cả những điều đó đã nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ ta lớn khôn, thấu hiểu sâu sắc cuộc đời để mai ngày làm người tử tế.

Thơ viết cho thiếu nhi bao giờ cũng dung dị như những lời ru, những bài đồng dao, ca dao dân gian, nhưng vẫn hướng tới ba chức năng quan trọng là: Nhận thức, giáo dục và thẩm mỹ.

Hai tác phẩm “Lời mẹ lời cô” và “Bài thơ hạnh phúc” của cô giáo - Nhà thơ Hoàng Ngọc Mai sáng tác cho thiếu nhi, đã hướng rõ nét 3 chức năng quan trọng đó với cảm xúc trong ngần và thánh thiện.

Đúng như chị đã trình bày ở Lời tựa: “Tập thơ Lời mẹ, lời cô là những khúc đồng dao trong trẻo, dịu dàng dành cho những năm tháng đầu đời”. “Tập thơ Bài thơ hạnh phúc dành cho các em từ 6 đến 11 tuổi như là những bước chân đầu tiên trên hành trình khám phá cuộc sống”. Đọc phần Lời tựa của 2 cuốn sách, ta cũng hiểu được nội dung và ý tưởng tác giả gửi gắm vào các bài thơ trong đó. Tuy nhiên để đánh giá thơ Hoàng Ngọc Mai, ta vẫn cần phân tích cái hay, cái đẹp của thơ và soi chiếu vào ba chức năng văn học để thấy thơ chị đạt được giá trị đến đâu với đối tượng mà chị hướng đến. Đó là học sinh mầm non và tiểu học.

Trước hết, thơ chị mang đến những nhận thức đầu đời cần thiết cho đứa trẻ, để các cháu nhận biết những thứ gần gũi nhất với mình. Là lá cờ Tổ quốc, ngày rằm Trung thu, mặt trời, mặt trăng, những con vật hiền lành như con chó, con mèo, con gà, con công, con hươu sao, con chuồn chuồn các loại. Và mối quan hệ gần gũi nhất là mẹ, là bà và cô giáo... Với các cháu lứa tuổi mầm non, các đối tượng nhận thức trên được thơ trình bày rất đơn giản, rất ngắn gọn, chủ yếu là kể và tả để các cháu có khái niệm về sự vật, hiện tượng và con người, giúp các cháu nhận biết được những gì liên quan đến thế giới tuổi ấu thơ.

Nhưng đến khi các cháu qua tuổi mầm non vào trường tiểu học, thế giới tuổi thơ của các cháu đã khác. Lúc này, thơ của cô giáo Hoàng Ngọc Mai dùng nhiều phương pháp biểu cảm để tăng cung bậc cảm xúc cho các cháu khi nhận thức. Thế giới nghệ thuật giờ mở rộng ra: có quê hương, đất nước, có tiếng trống trường vang dội, có bài hát Quốc ca với giờ chào cờ trang nghiêm, có giờ học lịch sử để biết cha ông đã hy sinh để bảo vệ Tổ quốc, có cả việc kinh doanh, đặc biệt xuất hiện những câu hỏi tò mò của tuổi bắt đầu có ý thức… Như vậy tuy là viết cho thiếu nhi nhưng Hoàng Ngọc Mai rất chú ý đến cảm xúc và nhận thức của từng lứa tuổi. Ví như đối với trẻ mầm non, cô viết về lá cờ chỉ để cho các cháu biết lá cờ Việt Nam thế nào:

“Lá cờ màu đỏ
Ở giữa sao vàng
Là cờ Tổ quốc
Vinh quang Việt Nam”

(Lá cờ màu đỏ).

Nhưng với học sinh tiểu học đã biết đọc biết viết, phải mở rộng nhận thức về lá cờ hơn nữa: Đó là lá cờ thiêng liêng tô bằng máu hy sinh của bao anh hùng liệt sĩ, để các em chào mỗi sáng và gắn liền với lời hát “Hào hùng Quốc ca/ chào cờ mỗi buổi/ Tiếng hát vang xa” (Khắc ghi trong lòng).

Hoặc ở lứa tuổi này vẫn có những bài thơ về ông bà, cha mẹ và cô giáo nhưng thơ được biểu cảm nhiều hơn, tức là thiên về cảm xúc, không kể và tả đơn giản như các bài đồng dao, ca dao mà là thơ có hình tượng:

“Mẹ ru con ngủ vành nôi
để cha đi hái mặt trời về treo
để cha gọi gió về theo
Cho con trọn giấc trong veo rạng ngời”

(Lời ru của mẹ).

Thơ bắt đầu tư duy trừu tượng để trẻ con mở ra những suy nghĩ khi nhận thức. Hoặc nữa khi viết về các con vật hoặc cây cối ở tập này, tác giả tả tỉ mỉ và sinh động hơn. Đặc biệt mỗi bài thơ còn là một bài sinh vật học giúp trẻ có kiến thức về đặc điểm từng loài. Ví dụ bài “Con chim sẻ nhỏ”:

“Lông sẻ sặc sỡ
có rất nhiều màu
có con màu nâu
hay màu hạt dẻ…
chim sẻ đầu tròn
bắp cơ rất khỏe
mỏ chim hình nón
ngón chân vững vàng…”

Hoặc là viết về con bìm bịp:

“Đôi mắt tròn màu đỏ
Rất nhọn chiếc mỏ xinh
đuôi nó dài hơn cánh
Nó chạy rất là nhanh
chân bìm bịp bốn ngón
Hai trước và hai sau
Mỗi khi bìm bịp đau
Nó có thể tự chữa…”

(Con bìm bịp thông minh).

Hoặc viết về con chẫu chuộc:

“Chẫu chuộc da nâu
Duy trì hô hấp
nên da ẩm ướt
Bóng bẩy lạ thường”.

Làm thơ về các con vật hoặc về cây cối mà lồng ghép được kiến thức sinh vật học thế thì rất lý thú và bổ ích đối với học trò. Từ đó gieo vào lòng các em tình cảm yêu thương, biết bảo vệ các con vật, cây cối thiên nhiên…

Giá trị nhận thức đã quý, giá trị giáo dục cũng được coi trọng và là ý tưởng chính theo suốt 2 tập thơ. Vì tác giả là một nhà giáo đang làm việc trong môi trường giáo dục, nên bất cứ việc gì cũng hướng đến mục tiêu giáo dục là lẽ tự nhiên. Phải chăng cũng là điều may mắn cho người vừa làm giáo dục vừa làm thơ. Thơ hiện nay mở ra nhiều chức năng, nhưng thơ trong nhà trường viết cho thiếu nhi rất cần phải chú trọng chức năng giáo dục. Điều đó hoàn toàn có trong 2 tập thơ của Hoàng Ngọc Mai. Vẻn vẹn hơn bốn chục bài thơ trong hai tập thơ mà chị giáo dục được rất nhiều điều. Đó là: Tình yêu quê hương đất nước; Ghi nhớ và làm theo 5 Điều Bác Hồ dạy, lòng biết ơn những người đã hy sinh bảo vệ Tổ quốc; lòng kính yêu và biết ơn ông bà, cha mẹ; Yêu mến thầy cô giáo, bạn bè và mái trường; Yêu thiên nhiên với các con vật, cây cối và phải biết giữ gìn môi trường; Yêu nghệ thuật; chăm chỉ học hành; Phải ăn uống vệ sinh và phải chăm thể thao để tăng sức khỏe…

Tuy nhiên tính giáo dục ẩn chìm trong từng lời thơ rất nhẹ nhàng, hồn hậu, gần gũi như lời yêu thương của thầy cô, cha mẹ nên thấm vào lòng các em rất tự nhiên:

“Đừng bắt bìm bịp nữa
các bạn ơi hứa cùng
để nó về nhà được
Bìm bịp là bạn chung”

(Con bìm bịp thông minh).

“Phải yêu từng hạt thóc
bác nông dân làm ra
Ruộng đồng của quê ta
Thấm mồ hôi của bác
Phải nhặt từng cọng rác
Không được vứt lung tung
Làm bài phải tập trung
Và vâng lời cha mẹ…”

(Bài học cô dạy).

Thử hỏi, nếu những lời dạy trên mà bằng ngôn ngữ đời thường thì trẻ con có nghe không? Có nghe, nhưng không thấm và dễ quên. Nếu nói bằng thơ có vần điệu, âm điệu và ngắn gọn xúc tích… sẽ gây cảm xúc, khiến người nghe cảm thụ nhanh, nhớ lâu vì dễ thuộc. Đó là quyền năng của thơ. Thơ dù truyền đạt điều gì cũng thu hút người nghe hơn là lời nói thông thường. Thế mới nói cô giáo Hoàng Ngọc Mai là người may mắn vì biết làm thơ nên thơ đã giúp cô làm tốt hơn người khác công tác giáo dục.

Và cũng bởi thơ là cái đẹp của nghệ thuật nên cô giáo Hoàng Ngọc Mai đã gieo vào lòng trẻ em những điều tốt đẹp bằng chính những câu thơ đẹp:

“- Bé tô hồng cả giấc mơ
Chị Hằng, chú Cuội đang chờ hiện lên”

(Bé vẽ Trung thu).

“- Con gửi vào khoảng trống
Tiếng chim và cánh đồng
Dòng sông và sự sống
Những áng mây màu hồng
Con gửi vào mùa xuân
Búp non xanh chồi lá
Cánh hoa hương sắc lạ
Tình yêu đến chan hòa…”

(Tiếng đàn của con).

Cảm nghĩ về tiếng đàn của con nhưng thực ra người mẹ đang ca ngợi cuộc sống yên vui tràn đầy hạnh phúc với tương lai tươi đẹp của các con. Các con là sự sống, là hy vọng, là niềm tự hào của mẹ cha, của nhà trường và của đất nước.

Như vậy, tính thẩm mỹ của thơ Hoàng Ngọc Mai là: Tả thì hình ảnh sinh động, nhiều màu sắc. Kể thì ngắn gọn xúc tích, giọng kể hồn hậu, ngôn ngữ trong sáng. Còn biểu cảm thì tự nhiên, không gò bó, truyền được cảm xúc trong lành. Ví dụ:

“Ai cũng có một quê hương
Sinh ra ở đó để thương để về
Cội nguồn gốc rễ là quê
Dẫu đi trăm ngả mải mê nơi nào…”

(Quê hương).

Nếu so sánh, thì tập “Bài ca hạnh phúc” chất thơ nhiều hơn bởi các bài đồng dao, ca dao đã ít hẳn. Thay vào đó là các bài thơ có tứ, ý cũng sâu sắc hơn để phù hợp với tư duy của tuổi lớn hơn. Đồng thời thơ cũng bước đầu xây dựng hình tượng nghệ thuật nên có nhiều bài thơ hay như các bài: Quê hương; Tiếng đàn của con; Ông Tiên; Con cảm ơn bà; Nhớ ơn thầy cô; Lời ru của mẹ; Điệu nhạc âm vang; Mẹ xua cái ốm xa rồi…

Và cũng có những câu thơ hay như:

“- Sắc màu chật ních khoảng sân
Thầy cô đưa bé tới gần Trung thu”

(Bé vẽ Trung thu).

“- Phím đàn rơi giọt nắng
Tự do không cần lời”

(Tiếng đàn của con).

“- Mẹ ru con ngủ vành nôi
Để cha đi hái mặt trời về treo”

(Lời ru của mẹ).

“- Con ốm mẹ chẳng dám cười
Con buồn mẹ chẳng dám tươi bao giờ”…

(Mẹ xua cái ốm xa rồi).

Như vậy, những điều phân tích và dẫn chứng trên chính là giá trị của 2 tập thơ “Lời mẹ lời cô” và “Bài thơ hạnh phúc” của cô giáo Hoàng Ngọc Mai.

Có thể đánh giá chung: Đó là 2 tập thơ có nội dung giáo dục phù hợp với tâm hồn đối tượng. Ngôn ngữ viết giản dị, như lời thủ thỉ tâm tình nhưng truyền cảm được tới người đọc. Cảm xúc thơ trong ngần, chân thực và tư tưởng rất thánh thiện.

Chúc mừng nhà giáo - nhà thơ Hoàng Ngọc Mai. Mong chị luôn gieo trồng và gặt hái được nhiều mùa vàng chữ nghĩa chất lượng hơn nữa.