Tượng đồng chàng trai Nguyễn Tất Thành trong phút biệt ly cha đặt tại Quảng trường Quy Nhơn (Gia Lai) - Ảnh: D.Thanh

Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai) là một trong bốn địa phương (Nghệ An, Huế, Bình Định và Đồng Tháp) in dấu chân Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, qua đó được chính quyền và người dân xây dựng khu lưu niệm để lưu giữ cho muôn đời sau những hình ảnh, hiện vật, tài liệu, tạo không gian văn hóa - lịch sử gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Người. Lịch sử dân tộc ta ghi nhận, vào năm 1909, Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc đang làm Thừa biện Bộ Lễ được phái sung vào Ban chấm thi Hương tại trường thi Bình Định theo văn bản bổ nhiệm quan chức chấm thi Hương trường thi Bình Định khoa năm Kỷ Dậu, ngày 16 tháng 3 năm Duy Tân thứ 3 (5.5.1909). Sau đó, ông được bổ nhiệm làm Tri huyện Bình Khê ngày 1.7.1909 và làm việc tại đây khoảng hơn 6 tháng. Khi nhận chức Tri huyện Bình Khê, ông đứng về phía nhân dân, tìm cách bênh vực người nghèo, giúp đỡ người yêu nước, xử lý nghiêm khắc bọn cường hào ức hiếp dân lành. Với chức quan nhỏ nhất của chế độ phong kiến, Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc tưởng sẽ làm vơi bớt nỗi thống khổ của dân nghèo Bình Khê, nhưng lập tức cụ bị giáng liền 4 cấp, vì bị một địa chủ kiện trong vụ tranh chấp dẫn đến vi phạm nguyên tắc chế độ đương thời.

Thời gian Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc làm Tri huyện Bình Khê, cũng là thời điểm người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành rời Huế vào Nam đi tìm đường cứu nước và Người đã đến thăm cha, đồng thời ở lại Bình Khê và Quy Nhơn một thời gian ngắn. Tuy vậy lịch sử cũng ghi nhận, Bình Khê là nơi cha con Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc sống những ngày sum họp đẹp đẽ cuối cùng và diễn ra cảnh chia tay lịch sử, để rồi Nguyễn Tất Thành bước vào cuộc hành trình vạn dặm tìm đường cứu dân, cứu nước và không bao giờ gặp lại người cha muôn vàn kính yêu của mình nữa. Tại đây, nhân cách đẹp của cha và của người dân nơi đây đã in đậm vào nhân cách của người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành. Đồng thời là một kỷ niệm thiêng liêng đối với quê hương Bình Định. Đặc biệt lại ở chính mảnh đất nơi người anh hùng “áo vải cờ đào” Quang Trung - Nguyễn Huệ và cuộc khởi nghĩa nông dân long trời lở đất trong những năm cuối thế kỷ XVIII.

Đầu năm 2014, UBND tỉnh Bình Định tổ chức lễ khởi công xây dựng và vừa làm lễ khánh thành giai đoạn đầu ngày 24-5/2015. Khu tưởng niệm Cụ Nguyễn Sinh Sắc tại di tích Huyện đường Bình Khê có tổng diện tích 2,61ha gồm các hạng mục: Đền thờ, Nhà lưu niệm, Nhà bia di tích….Đến nay, công trình đã cơ bản hoàn thành; mở rộng đường từ quốc lộ 19 vào di tích, giải tỏa mở rộng và quy hoạch mặt bằng khu di tích, xây bờ kè tường bao...

Đến thăm Di tích Huyện đường Bình Khê, chúng ta cảm nhận rõ nơi ghi dấu một sự kiện lịch sử quan trọng, là niềm tự hào của nhân dân địa phương. Việc quy hoạch xây dựng, tôn tạo và phát huy giá trị lịch sử Khu tưởng niệm cụ Nguyễn Sinh Sắc tại di tích Huyện đường Bình Khê có ý nghĩa to lớn đối với thế hệ hôm nay và mai sau về tấm gương Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc - một nhà Nho yêu nước, tận tụy vì dân, về Chủ tịch Hồ Chí Minh - một đời đấu tranh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, mang lại tự do, ấm no hạnh phúc cho nhân dân. Để khắc họa dấu ấn lịch sử cuộc chia tay của hai cha con Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc và Nguyễn Tất Thànhl tại Qui Nhơn, Tỉnh ủy và UBND tỉnh đã thực hiện dự án xây Tượng đài “Hai Cha Con”. Qua đó tạo nên một quần thể di tích về cả cuộc đời vì nước vì dân của hai cha con trên mảnh đất miền Trung lịch sử. 

Dưới đây là một số hình ảnh về khu di tích Huyện đường Bình Khê.