Bà Nguyễn Thị Tâm (trên 70 tuổi), một cư dân sinh trưởng tại Vân Đồn cho biết, giống cam này được trồng nhiều ở các thôn: 10/10, Cái Bầu, Đài Làng, Đài Mỏ… thuộc xã Vạn Yên (cũ) của huyện Vân Đồn. Ông Nguyễn Minh Chiến, kỹ sư lâm sinh, nguyên Đội trưởng Đội lâm nghiệp 10/10 (tiền thân của thôn 10/10) chia sẻ: Dù nhiều nơi trên quần đảo Vân Đồn trồng cam, nhưng cây cam trồng ở chân đất thôn 10/10 sinh trưởng tốt hơn, dễ trồng và sai quả, quả mọng nước. Nguyên nhân bởi thôn 10/10 nằm dưới một thung lũng rừng, khuất gió biển hơi mặn, lại có lớp đất mặt dày, phì nhiêu; khí hậu và thổ nhưỡng đặc biệt phù hợp để các loài cây ăn quả phát triển.

Nhiều hộ gia đình ở thôn 10/10 nhờ cây cam mà thu nhập ổn định, phát triển kinh tế.

Thực tế, cam Vân Đồn đã có thương hiệu hàng trăm năm, đi vào thành ngữ dân gian: “Cam Bản Sen - Tép Ngọc Vừng - Sá sùng Quan Lạn”. Tuy nhiên, trước đây việc trồng cam chỉ mang tính tự sản tự tiêu, chưa phát triển thành hàng hóa. Từ năm 2000, huyện Vân Đồn (cũ) đã vận động nhân dân khôi phục cây cam, đưa loại cây này vào cơ cấu cây trồng “xóa đói giảm nghèo” và “chương trình xây dựng nông thôn mới”. Đến năm 2013, Vân Đồn đã có hơn 100ha cam, tập trung ở các xã Vạn Yên, Bản Sen (cũ). Dù vậy, người trồng cam khi ấy rất chật vật vì giao thông cách trở, khó tiêu thụ, điệp khúc được mùa “rớt” giá thường xuyên xảy ra. Giống cam Bản Sen nổi tiếng nay còn rất ít người trồng, thay vào đó chủ yếu là giống cam Vạn Yên.

Cam Vạn Yên có 5 loại gồm: cam giấy hình bánh xe, quýt ngọt, cam đường canh, cam đường chua, cam sành... Tại thôn 10/10, người dân trồng tập trung và áp dụng phương châm "xuống giống cây nào ăn chắc cây ấy", mang lại thu nhập tốt. Ông Nguyễn Minh Chiến nhận định: Cam Vân Đồn đạt thương hiệu OCOP và lấy lại được "danh thơm" một phần nhờ chọn được đất tốt, khí hậu phù hợp, phần khác do người dân đã biết tạo vùng chuyên canh, sản xuất hàng hóa tập trung để dễ tiêu thụ. Chính quyền địa phương cũng nêu cao vai trò “đứng mũi chịu sào” trong phát triển kinh tế - xã hội: lập quy hoạch, giúp dân chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng sang đất nông nghiệp để mở rộng vườn cam, đồng thời tạo lập môi trường thương mại, quảng bá sản phẩm, tiêu biểu như việc tổ chức Lễ hội cam Vân Đồn thường niên.

Bà Lê Thị Bảy - Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn 10/10, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) cam 10/10 cho biết: Thôn hiện có 87 hộ với 269 nhân khẩu, đa phần xuất thân từ công nhân đội lâm nghiệp, một số hộ thuộc diện giao đất giao rừng do lâm trường quản lý. Vốn dĩ 100% đất đai của thôn 10/10 là đất rừng, rất ít đất vườn tạp. Khi địa phương có chủ trương khôi phục cây cam, người dân đã tận dụng bìa rừng (vốn là đất rừng sản xuất) để trồng cam vì hiệu quả kinh tế cao hơn hẳn cây keo.

Bà Lê Thị Bảy, Giám đốc HTX cam 10/10.

Tuy nhiên, việc này nảy sinh bất cập. Do dân trồng cam tự phát trên đất rừng, Công ty TNHH MTV Lâm nghiệp (Lâm trường) Vân Đồn từng yêu cầu nhổ bỏ cam để trồng rừng cho đúng mục đích sử dụng, hoặc phải trồng xen cây gỗ lớn (giổi, sến, lim…) vào diện tích cam. Điển hình như hộ bà Đinh Thị Chu: Năm 2000, bà được Lâm trường giao 8ha đất phát triển kinh tế. Năm 2019, Lâm trường thu lại 2ha để trồng thông. Hiện gia đình còn 6ha, trong đó 2ha trồng cam và 4ha trồng keo. Nghịch lý nằm ở chỗ cây keo thu nhập thấp, không có giá trị kinh tế cao như cây cam dù cùng trồng trên đất rừng sản xuất. Năm 2023, lâm trường lại yêu cầu hộ bà Chu trồng xen canh 1.000 cây gỗ giổi vào vườn cam, gây nhiều khó khăn.

Trước tình hình đó, bà Lê Thị Bảy đã phải chạy đôn chạy đáo, gõ cửa các cơ quan chức năng đề nghị tháo gỡ khó khăn cho dân. Xã viên và cử tri trong thôn cũng đã phản ánh nguyện vọng lên HĐND tỉnh, mong muốn được sử dụng đất rừng sản xuất vào mục đích trồng cam vì lợi ích kinh tế vượt trội.

Bà Lê Thị Bảy sâu sát cơ sở, đến các hộ gia đình trao đổi kinh nghiệm trồng cam.

Về lịch sử hình thành, thôn 10/10 (tên gọi bắt nguồn từ một đội lâm nghiệp tại đây) là nơi sinh sống của 6 dân tộc. Cư dân chủ yếu là thợ rừng và một số hộ dân tộc thiểu số sống bằng nghề nương rẫy. Năm 2000, một số hộ dân từ Hải Dương, Thái Bình di cư đến theo chính sách kinh tế mới. Do không có ruộng cấy lúa, dân sinh chủ yếu dựa vào việc nhận khoán đất rừng từ Lâm trường. Nhận thấy cây cam bản địa sinh trưởng tốt, lại được chính quyền khuyến khích xóa đói giảm nghèo, người dân đã mạnh dạn mở rộng diện tích trên đất nhận khoán. Kết quả thật bất ngờ: Trước năm 2010, thôn có tới 50% hộ nghèo, nhưng nhờ cây cam, đến năm 2017 thôn đã sạch bóng hộ nghèo và cận nghèo, đời sống người dân từng bước được nâng cao.

Thực hiện chủ trương phát triển kinh tế hàng hóa tập trung theo mô hình tập thể, với sự giúp đỡ của Liên minh HTX tỉnh, thôn 10/10 đã thành lập 2 HTX trồng cam là HTX Nông Trang và HTX cam 10/10. Trong đó, HTX cam 10/10 do bà Lê Thị Bảy làm Giám đốc được thành lập năm 2016 với 10 sáng lập viên. Khi ấy, HTX quản lý 35ha cam trồng trên đất rừng nhận khoán, áp dụng kỹ thuật VietGAP và xây dựng thương hiệu OCOP. Sản lượng bình quân đạt 230 tấn/năm, doanh thu khoảng 7,3 tỷ đồng. Riêng năm 2023, sản lượng cam của thôn đạt tới 350 tấn.

Gia đình chị Hướng Ngọc Thùy trồng 1000 hốc cam, chỉ trong mùa vụ này đã thu được 15 tấn quả.

Chia sẻ về bí quyết nghề, bà Lê Thị Bảy cho biết trồng cam Vân Đồn khác với các loại cây ăn quả thông dụng. Do rễ cam ăn sâu, cây cần được bón nhiều phân hữu cơ để quả ngọt và ít bệnh. Đất trồng phải thông thoáng, phơi nắng gió, ưu tiên đất dốc dễ thoát nước để tránh bệnh thối rễ. Quan điểm "phòng bệnh hơn chữa bệnh" được đặt lên hàng đầu; ví dụ cây mắc bệnh Greening (vàng lá) nếu phát hiện muộn buộc phải hủy bỏ. Về nhân giống, phương pháp ghép trên gốc cam dại hoặc chanh gai giúp cây khỏe, ít sâu bệnh rễ, mau lớn và sai quả. Hiện thôn có 5 loại cam, trong đó giống bản địa vẫn phát triển tốt hơn các giống ngoại lai như cam đường chua hay cam tròn mã hiệu VS1, VS2.

Hiện nay, toàn thôn 10/10 có 30 hộ trồng cam với tổng diện tích 60ha. Nhiều hộ trồng quy mô lớn như gia đình anh Lưu Văn Ba (2ha), anh Bùi Văn Hùng (2ha), anh Trần Danh Đại (2ha). Riêng gia đình chị Lê Thị Bảy gương mẫu đi đầu với diện tích trên 10ha. Chị Bảy không giấu được niềm vui khi chia sẻ: Nhờ cây cam, 10 năm nay thôn không còn người nghèo. Điển hình như các hộ chị Trần Thị Phố, Nguyễn Thị Mừng, Ngô Thị Lâm, hay hộ anh Trần Văn Lồng, Nguyễn Văn Hạnh… trước đây thuộc diện 135 phải nhận trợ cấp, nay đều đã "có của ăn của để".

Năm 2025, thôn 10/10 trồng được 60ha cam.

Kết thúc năm 2025, bước sang năm mới 2026, niềm vui lớn nhất của người dân thôn 10/10 là thấy xóm làng thay da đổi thịt, nhiều người trở nên giàu có nhờ cây cam, như gia đình chị Bảy, anh Lê Khả Mừng, Bùi Văn Hùng, Điệp Văn Cảo... Mọi người đều đồng lòng khẳng định: HTX cam 10/10 chính là trụ cột xây dựng nên “làng” cam Vân Đồn ngày nay.